Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Moziyga nazar Hayot jarayonlarini qanday olchashgan?

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 0
Juda yomon!A'lo! 

Hayot jarayonlarini qanday olchashgan?

Endi esa, qadimgilar vaqtni qanday olchaganliklari haqida gaplashamiz. Yaqindagina olimlar, Madagaskar oroilida, qadimgi xalqlarga taalluqli bo'lgan juda galati bir vaqt olchash uskunasi - guruch xumchasini topib oldilar. Orollilklarning barchasi guruchning qanday ahamiyatga ega aknligini juda-juda yaxshi tushunishadi va uni qaynatib taom tayyorlashni ham yaxshi bajarishadi. Ularning taomiliga kora guruchni taxminan 20 daqiqa qaynatish zarur. Uch xumcha guruch - 1 soat qaynatiladi. Taajjubli, lekin, amaliy ahamiyatga ega holat to'g'rimi?

Vaqtni olchash borasidagi boshqa bir qadimiy birlikni biz kitob avvalidagi - bosqich haqidagi maqolada korib otgan edik. Ya'ni, quyosh botgunicha ortacha qadam bilan ikki daqiqa ichida bosib otiladigan yol - bosqich deyilgan edi. Ushbu birlikdan esa, teskari tartibni keltirib chiqarsak, demak bir bosqich masofani taxminan ikki daqiqa vaqt olchovi sifatida ham qarash mumkin ekan. Agar istasangiz buni, ozingiz ham osonlik bilan tekshirib, ishonch hosil qilishingiz mumkin.

Umuman olganda, qadimgi zamonda (hozirda ham) aksariyat vaqt olchov birliklari, osmon jismlarining harakatiga asoslangan. Amalda, yaqqol kozga tashlanadigan va oson fahmlanadigan birliklar bu kun (sutka) va yil bolib, ular davriy takrorlarnuvchi hodisalarga asoslanib, barcha tamaddunlarda tez va oson ozlashtirilishi mumkin edi. SI birliklar sistemasida yondoshuv biroz ozgargan: kun va yil uzunligi, umuman, vaqt olchovi astronomik obyektlarga emas, balki tabiatdagi ozgarmas fundamental jarayonlarga boglab qayd etilgan.

Qadimgi dunyo vaqt olchov birliklariga qaytsak.

Quyoshning sutkalik harakatini kuzatish ishlari, quyosh soatlarini yasashga asos bo'lgan. Ular yordamida esa, qadimgi ajdodlarimiz sutkani 24 soatga bolishni organib olishgan. Bu ilk marta qadimgi Bobilda, 12-lik va uning asosida takomillashtirlgan 60-lik sanoq sistemasi amal qilgan tarixiy tamaddun diyorida sodir bo'lgan. Davomiyligi boyicha kunduz va tunni har birini ortacha 12 soatdanga bolishgan. Soatni esa, ozlarida amalda bo'lgan sanoq sistemasi asosida 60 daqiqaga, 60 daqiqani esa 60 soniyaga, 60 soniyani esa 60 tertsiyga bolib chiqichgan. Vaqt oraliqlarini, tabiiy yoritkichlar harakatiga boglab bunday tarzda bolib chiqish va ularga qoyilgan nomlar, bugungi zamonimizgacha, qadimgi Rimliklar tufayli yetib kelgan. Ularning aynan Bobilliklarga tegishli ekanligini esa, zamonamiz arxeologlari ilmiy isbotlab berishgan.

Uzoq asrlar davomida kishilar, har bir kunduz va har bir tun aniq 12 soatdan iborat degan xato tushuncha bilan cheklanib qolganlar. Osiyo janubida joylashgan qadimgi Bobilda, bu xatolik kozga unchalik ham yaqqol tashlanmagan, chunki, u joylashgan geografik kengliklarda, gorizontda Quyosh sutka davomida deyarli perpendikulyar trayektoriya boylab harakatlanadi. Shu tufayli ham u joylarda kunduz va tunning uzunligi deyarli bir xil. Biroq, ancha shimolroqda joylashgan qadimgi Rim sarhadlarida esa, Quyoshning sutkalik harakati ma'lum burchak ostidagi qiyalik bilan kechadi. Qishda u anchayin past, kunduz qisqaroq, tun esa uzunroq; yozda esa buning mutlaqo aksi: quyosh gorizontdan ancha balandda, kunduzlar ham uzun, tunlar esa qisqa bo'ladi. Rimliklar esa, Bobilliklarga taqlidan, har qanday kunni teng 12 soatdan iborat kunduz va kechaga bolaverishgan.

Odamlar, istalgan kun yoki tunning 12 dan 1 qismini bir soat uchun qabul qilishdan kora, aynan bir soat uchun qandaydir biror aniq va doimiy birlikni tanlash lozimligini anglab yetgunliklariga qadar ancha asrlar otib ketgan. Bir soatning aniq davomiyligini (uzunligini), ilk marta, qum soatlar yordamida bahorgi va kuzgi tengkunliklarning soatlarini olchash orqali aniqlashgan. Qum soatlar dengizga chiqishda ham benazir dastyor bolib chiqqan. Chunki ular quyosh soatlaridan farqli olaroq, kemaning turgan geografik kengligiga bogliq bolmay, tunda ham oz maromida ishlayvergan (quyosh soatlari kechasi yoqolib qolishi hammaga ma'lum). Tarixda ilk marta, qum soatlarga ishonch bilan, oz qirgoqlarini korinmas masofalarga tark etgan jasur dengizchilar - Finikiyaliklar bolishgan. Ular, eramizdan avvalgi birinci ming yillikda orta Yer debgizining yaqin sharq sohillarida yashagan qadimgi xalq vakillaridir. Keyinchalik aynan qum soatlari yordamida, dengizchilar vaqt birligi ichida suzib otilgan dengiz masofalarini, ya'ni, kemning harakat tezliklarini olchashni boshlashgan. Bu narsa esa, insoniyatni yangi sohillarni kashf qilishida va bepoyon ummonlarni zabt etishida muhim omillardan biri sifatida xizmat qilgan. Qum soatlar orta asrlargacha, Yevropada mayatnikli soatlar va ular asosidagi mexanik soatlar ommalshguniga qadar, deyarli barcha obod yerlarda asosiy vaqt olchash vositasi hisoblangan. Ba'zi hududlarning geografik oziga hosliklari esa, mahalliy xalqlarga boshqa muqobil variantlarni ham taqdim etgan. Masalan dengiz boyi mamlakatlari xalqlari suvning qirgoqda kotarilishi va qaytishi hodisasiga asoslanib vaqt hisobini yuritishlari mumkin edi. Shuningdek ayrim xalqlarda (xususan Misrliklarda)qum soatning, suv soat tarzidagi korinishlari ham qollanilgan (yani idishga qum orniga suv quyilgan).


Bizni ijtimoiy tarmoqlarda ham kuzatib boring:

Feysbukda: https://www.facebook.com/Orbita.Uz/

Tvitterda: @OrbitaUz

Google+ : https://plus.google.com/104225891102513041205/posts/

Telegramdagi kanalimiz: https://telegram.me/OrbitaUz

Yangilаndi: 05.09.2018 10:51  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Agar qizil qalpoqcha,
bo'ridan yorug'lik tezligiga yaqin tezlikda qochsa,
u infraqizil qalpoqchaga aylanadi...



Tafakkur durdonalari

Dunyoda ilmdan o'zga najot yo'q va bo'lmagay! (Imom Buxoriy)