Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Horijlik olimlar Uilyam Garvey. Qon aylanish doirasining kashf etilishi

Uilyam Garvey. Qon aylanish doirasining kashf etilishi

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 11
Juda yomon!A'lo! 

Uilyam Garvey

Katta va kichik qon aylanish doirasi

(1578-1657)

Hozirgi kunda oddiy maktab oquvchisidan tortib, deyarli barcha savodli kishilar uchun kundek ravshan bo'lgan, juda sodda tushuntiriladigan shunday ilmiy haqiqatlar borki, ularni qachonlardir odamlar umuman bilishmagani, odamlardan ba'zilari, ya'ni olimlar bu haqiqatni ochib, hattoki isbotlab berishganida ham u haqida kopchilik doimiy shubhada bolganini tasavvur qilish mushkul. Shunday yaqqol ilmiy haqiqatlardan biri - tirik organizmlardagi katta qon aylanish tizimi haqidagi haqiqat ayniqsa qiyinchilik paydo bo'lgan va odamlar tomonidan qabul qilinishi ham goyat mushkul kechgan.

Deyarli bir yarim ming yil davomida Galen shaxsi va uning ta'limoti butun tibbiyotda katta hukmronlik qildi. Unga kora, odamlar arterial va venoz qonlari - mohiyatan umuman boshqa-boshqa suyuqliklar bolib, ulardan birinchisi tanaga harakat va issiqlik, ikkinchisi esa, ozuqa moddalar yetkazib berish uchun xizmat qiladi degan yanglish tushunchada edilar. Boshqacha fikrlar bolishi mumkin emas edi. Chunki bu fikrga qarshi fikrni ilgari surgan yoki, unga nisbatan shubhali va yangicha goyalarni ortaga tashlagan har qanday kishi, xoh u olim, xoh oddiy tabib bolsin - ota jiddiy jazolanar edi. Galen ta'limoti ortida butun boshli nasroniy cherkovi turardi va orta asrlar sharoitida bu kopchilik ilgor fikrli kishilar uchun hayot-mamot masalasiga aylanardi. Masalan, 1533-yilda Ispaniyalik tabib Migel Servet cherkov ruhoniylari tomonidan dahriy deb e'lon qilindi. Sababi u ozi yozgan tibbiyotga oid risolasida, ozi kashf etgan kichik qon aylanish tizimi haqida bir necha sahifalik tafsilotlarni bayon qilgan edi. Oqibatda cherkov uni omma koz ongida xudo yuz ogirgan dahriy sifatida, ozining bid'atchi kitobi bilan birgalikda gulxanda yondirildi. Faqat tasodif tufayligina Servet yozgan risolaning uch nusxasi Jenevada saqlanib qolgan edi. Umuman olganda, qon aylanish tizimini tadqiq qilgan ilk olimlar xuddi Migel Servet singari, tom ma'noda cherkovning xurofot va johiliyat alangasida qovurilib chiqishga majbur bolishgan. Ular kop emas - Migel Servetdan tashqari, Bolonyalik Karlo Ruini, Pizalik Andrea Chezalpino hamda Angliyalik Vilyam Garveylar tirik organizmlarda qon aylanishi tizimlarini ilmiy tekshirgan ilk olimlar hisoblanishadi. Aynan Uilyam Garvey - bu masalada oxirgi nuqtani qoygan bolib, uning xizmatlari, tibbiyotning keyingi rivoji uchun katta ahamiyatga ega boldi.

Uilyam Garvey 1578-yilning 1-aprelida Kent grafligining Folkstoun shahrida savdogar oilasida tugilgan. Katta ogil va asosiy merosxor bolishiga qaramay u otasining savdo ishlariga uncha qiziqmagan. Ukalaridan farqli ravishda, Uilyam, kemalar dengiz ortidan olib kelgan mollar, shoyi va ho kazolarning narxidan kora, osha kemalarning kapitanlari bilan safar taassurotlari haqida suhbatlashishni afzal korgan ekan.

U avvaliga Kenterberi kollejida, keyinchalik esa Kembrij kollejida ta'lim oldi. 20 yoshida Garvey orta asrlar tushunchasida, uncha-muncha ma'lumotli bolganiga qaramay, kollejlarda olgan bilimlaridan qoniqish hosil qilmaydi. U tabiiy fanlarni yanada chuqurroq ozlashtirish harakatiga tushadi. U osha davr odatlariga kora, Yevropa boylab besh yillik ta'lim sayohatiga chiqadi. Avvaliga Fransiya keyin Germaniyada bir muddat ta'lim oladi. Bu safarda u ozining tibbiyot borasidagi bilimlarini boyitishni kozlagan edi.

1598-yilda u Paduya universitetiga yol oldi. U yerda Uilyam Garvey mashhur anatom olim Fabritsio d?Akvapendentening ma'ruzalarini tinglaydi. Bu anatom olim, vena tomirlarida oziga xos klapanlar mavjudligini aniqlagan edi. Biroq u mazkur klapanlarning ahamiyatini toliq tushunmagan va uning uchun klapanlar, venalar tuzilishining tarkibiy detallaridan biri sifatida qaralgan xolos.

Garvey bu klapanlarning ahamiyati haqida oylay boshladi. Biroq olim uchun oylashning ozi kamlik qilardi. Unga tajriba - amaliyot kerak. Va... Garvey tajribani ozining tanasida boshladi. Qolini mato bilan qattiq siqib boglab, u qolining boglamdan pastdagi qismida venalar shishib, bortib chiqib qolgani, teri esa qoramtir - qongir tusga kirganini kordi. Keyin Garvey tajribani itda takrorladi. U arqon bilan itning har ikkala oyoqlarini boglab qoydi. Unda ham boglamdan quyi qismdagi joylar shishib, venalar bortib chiqib qoldi. Itning bir oyogidagi bortib chiqib turgan vena kesilganda, kesilgan joydan qoyiq, toq rangli qon oqib chiqa boshladi. Keyin u boshqa oyoqdagi venani ham kesib kordi. Bu safar u boglamdan yuqoriroqdan kesdi. Kesilgan joydan bir tomchi ham qon chiqmadi. Demak, boglamdan quyida vena qon bilan tolgan, unda yuqorida esa qon yoq. Bu nimani anglatadi? Javob ozini-ozi aytib turibdi, lekin Garvey bu borada shoshilmaslikni ma'qul kordi. U ehtiyotkor tadqiqotchi edi va oz amaliy tajribalari hamda kuzatuvlarini qayta-qayta takrorlab, haqiqiy ma'noda yetti olchab bir kesish orqali xulosa chiqarishga odatlangan edi.

1602-yilda Uilyam Garvey fan doktori unvoni bilan Londonga qaytdi. 1607-yilda u London hakimlar kasaba jamiyatida oz kafedrasiga ega boldi. 1609-yilda esa avliyo Varfolomey shifoxonasida hakim bolib ishlay boshladi. Garveyning davolashda erishgan natijalari tezda ovoza bolib ketdi. Angliyaning boy va amaldor zodagonlari oilalari, oz xastaliklarini aynan Garvey davolashini istaydigan bolishdi. U uylangan vaqtda, ikkita universitet diplomiga ega ekanligi va ingliz kiborlari orasida katta hurmatga ega bo'lganini, xalq ichida ham obro- e'tibori juda yuqori hakim bo'lganligini tarixchilar qayd etishgan.

Garveyning Fransis Bekon bilan ancha yaqin dostlik aloqalari mavjud edi. Aynan Bekonning tavsiyasiga kora, Garvey qirol Yakov I ning favqulodda tabibi lavozimiga tayinlandi. 1623-yilda esa Garvey qirol saroyining bosh tabibi etib tayinlandi. Yakov I ning vafotidan keyin uning taxti vorisi bo'lgan Karl I ham, Garveyga nisbatan iliq munosabatni saqlab qoladi. 1625-yilda Garvey qirol Karl I saroyining faxriy tabibi unvoni bilan taqdirlandi.

Qirol tabibi - past boyli, uzun va tim qora rangli sochlari bilan, hamda qorachadan kelgan yuzli kishi, ya'ni Uilyam Garvey, saroyda oz vazifasi yuzasidan ancha muvaffaqiyatli faoliyat yuritar edi. Lekin uni baribir ilm-fanga bo'lgan muhabbat tark etmagan. Garvey jonivorlarning, kopincha it va mushuklar, buzoqlarning tanasini yorib korish orqali ozining anatomik bilimlarini yanada chuqurlashtirishga harakat qilar edi. Garvey davriga kelib, murdani yorishga bolgan ta'qiq deyarli yoq bolib, olim asta-sekinlik bilan odam murdalarini ham yorib korishga kirishadi. Uni ayniqsa odam tanasida qon aylanish tizimi, tomirlarning tarmoqlanishi qonuniyatlari qiziqtirgan. U asosiy e'tiborni yurak tuzilishi va ishlash jarayoni, qon tomirlarining tarmoqlanish yonalishlarini jiddiy tahlil qilishga qaratdi. Uning uchun endilikda yurak va tomirlarning barcha sir-asrorlari ochilib borar edi.

1616 yilda London hakimlar kasaba jamiyatida anatomiya va xirurgiya kafedrasini boshqarishni taklif qilishdi. Keyingi yili esa Garvey ozining odam tanasida qon aylanishi tizimi haqidagi qarashlari bayon qilingan ma'ruzasini otkazdi. Ma'ruza davomida Garvey barcha tabiblar e'tiborini ozining quyidagi ta'limotiga qaratdi: odam organizmida qon betoxtov aylanib turadi - sirkulyatsiyalanadi, qon aylanishining markaziy harakatlantiruvchi nuqtasi esa - yurak boladi. Shunday qilib Garvey, Galenning qon aylanishining markaziy nuqtasi - jigar ekanligi haqidagi ta'limotini ilmiy inkor etdi. Garvey hamkasblariga qon aylanishi tizimining sxemasini chizib korsatdi. Biroq ma'ruzasining yakunida, uning matnini nashr etish haqidagi taklifni rad etdi. Garvey yana osha ozining ehtiyotkorligi tufayli, oz ilmiy natijalarini keyinroq, yanada kuchli isbotlar orqali chop ettirish niyatida edi. U sinchkov va xotirjam. Shunisi qiziqki, uning natijalarini Angliyada emas, balki 1628 yilda Frankfurtda Jonivorlarda qon va yurakning anatomik harakatlanishi nomli yupqagina (72 sahifalik) risolasi abadiylashtirdi. Bu kichikkina kitobchada, Garveyning deyarli 30 yillik tadqiqotlari, yorib korishlari va tafakkur natijalari bayon qilingan edi. Uning mazmun mohiyati, nafaqat qadimgi vaqtlardagi hakim va tabiblar, balki Garveyning oz zamondoshlari ham qattiq ishongan tushunchalarga mutlaqo zid edi.

Garvey, yurak bu - kuchli mushaklardan tashkil topgan va bir necha kameralarga bolingan qopcha deb ta'limot berdi. Uning fikriga kora, yurak xuddi nasos singari qonni tomirlarga (arteriyalarga) haydaydi. Yurak urishlari esa, uning bolmalarining navbatma-navbat qisqarishidir.

Qon doira boylab harakatlanadi va har doim yurakka qaytib keladi. Bunday qon aylanish doiralari ikkita: katta qon aylanish doirasida qon yurakdan chiqib, boshga, tana yuza qismlariga va tananing boshqa barcha organlariga tomon harakatlanadi. Kichik qon aylanish doirasida esa qon yurak va opkalar ortasida aylanadi. Tomirlarda havo yoq. Ular qon bilan toladi. Qonning umumiy yonalishi: yurakning ong qorinchasidan chiqib borib, opkalarga, undan qaytib esa chap bolmachaga keladi. Kichik qon aylanish doirasi shunday. Uni marhum Servet allaqachon kashf etgan edi. Lekin Garvey bu haqida bilmagan -Servetning kitoblari ozi bilan yoqib yuborilgan edi...

Chap qorinchadan chiqib qon, katta doira boylab oqa boshlaydi. U avvaliga yirik tomirlardan, keyin esa borgan sari kichik arteriyalardan oqib, tanining butun a'zolariga yetib boradi. Qaytishda esa qon yurakning ong bolmachasiga venalar orqali yol oladi. Tomirlarda ham. Yurakda ham qon faqat bitta yonalishda oqadi: yurakning maxsus klapanlari qonning orqaga oqishga yol qoymaydi. Venalardagi klapanlar ham qonni faqat bir yonalishda otkazadi.

Qonning arteriyadan venaga qanday qilib otishin Garvey bilmagan. Mikroskopsiz qonning kapilyarlar boylab harakatini aniqlab bolmaydi. Kapilyarlarni esa italyan olimi Malpigi 1661-yilda, ya'ni Garvey vafot etganidan 4 yil otib aniqladi. Lekin Garvey, qonning arteriyadan venaga otish joyini, ularning ota kichik tarmoqlanishga uchragan joylaridan qidirish kerakligini ta'kidlardi.

Garvey shuningdek opkalarning ahamiyati haqida ham bilmagan. Uning zamonida gaz almashinuvi haqida ham, atmosfera havosi tarkibi haqida ham hech kim bilmas edi. Garvey, qon opkalarga borib soviydi va tarkibini ozgartirib qaytadi degan mulohazada edi.

Garveyning risolasida keltirilgan mulohazalar va isbotlar ota mukammal bo'lgan. Lekin baribir, uning nashr etilishi bilanoq, har tomondan olimga nisbatan tayziqlar va kinoyalar avj oldi. Galen va boshqa qadimgi zamon tabiblari ta'limotlari Garveyning zamondosh hakimlari va faylasuflari orasida shu qadar mustahkam ornashib qolgan ediki, ularga nisbatan shubhada bo'lgan har qanday kimsa ayovsiz tanqid qilinardi. Garveyga qarshi chiqqanlar orasida koplab kozga koringan olimlar, amaliyotchi yetuk tabiblar bolib, ular tomonidan Garvey qarashlari dushmanlik kayfiyati bilan qarshi olindi. Unga hattoki lottiboz laqabini ham berishdi. Garveyni birinchilardan bolib, tahqirlovchi raddiyalar bilan Mariya Medichining shaxsiy tabibi, oz davrida Anatomiya qiroli nomiga erishgan hakim - Riolan boldi. Riolandan keyin Gyui Paten (aytgancha, Molyer Sohta bemor asaridagi hajviya orqali undan Garvey uchun oziga xos och olgan), Patendan keyin - Goffmann, Cheradini... yangicha ta'limot dushmanlari, risola sahifasidan ham kopayib ketdi. Ular, Garveyning haqiqatidan kora Galenning xatolari afzal! degan shiorni ozlariga dasturul-amal qilib olishgan edi. Eng yomoni, ba'zilar bemorlarni Garveyga ishonmaslikka, uning sohta muolajalariga konmaslikka targib qila boshlashdi. Ba'zi bemorlar bunga uchib, Garveyning davolashidan voz kechganlar ham bo'lgan. Ish shunga yetib bordiki, ayrim goyaviy dushmanlar Garvey ustidan qirol Karl I ga shikoyat xatlari yozishdi. Olimning baxtiga qirol Karl I unning ilmiy salohiyatiga xayrixoh bolib, igvolarga e'tibor qaratmagan. Qirol Garveyga embriologiya sohasida tajribalar otkazish uchun Vindzordagi qirollik bogidan bugularni tutib foydalanishga ham ruxsat berdi.

Garvey oz ta'limotining oyoqqa turgunicha koplab noxushliklarga bardosh berishiga majbur boldi. Keyinchalik koplab ilgor fikrli kishilar uning goyalari bilan borgan sari hisoblasha boshlashdi. Yangi avlod hakim va fiziologlarining aksariyati Garvey ta'limotiga ergashdilar. Olimning umri oxirlab qolgan vaqtlarda baribir, oz ta'limotining umumiy tan olinishini korishga muvaffaq boldi. Tibbiyot va fiziologiyada haqiqiy ilmiy mulohazalarga asoslangan yangicha, ilmiy yonalish ochildi. Garveyning kashfiyotlari tibbiyot fanlari rivojida tub burilish yasab berdi.

Saroy ichki xizmatlari kopincha Garveyni professional mashgulotlardan chalgitar edi. Masalan, 1630-1631 yillarda u Levnoks gertsogini (shahzodalardan biri) qit'aga qilgan sayohatida hamrohlik qildi. 1633-yilda u qirol Karl I bilan birgalikda Shotlandiyga safar qildi. 1636-yilda esa Germaniyaga elchilikka yuborilgan graf Arondelning mulozimlari safida bolishga to'g'ri keldi.

Inqilob boshlangach, qirol Londonni tashlab chiqib ketishga majbur bo'ladi. Garvey ham unga ergashdi. Bu vaqtda London aholisi koplab qirollik binolari qatorida, Vaytxoll va Garveyning uyini ham omarib, talon-toroj qilib ketishdi. osha vaqtda Garveyning taqqosiy va patalogik anatomiya, embriologiya sohalarida olib borgan kop yillik izlanishlari va ilmiy mulohazalari qayd etilgan ishlari johil olomon tomonidan yoq qilib yuborildi. Garvey Ejgil jangida qirol huzurida edi. Keyinchalik u qirolning Oksforddagi vaqtinchalik qarorgohida yashadi. 1646-yilda Oksfordni ham parlament qoshinlar egallagach, u oz siyosiy va rahbarlik lavozimlaridan voz kechdi. osha yildan boshlab Garvey siyosatni butunlay tark etdi va Londonga qaytib kelib, u yerda Londonlik tabiblar uchun maxsus uy qurdirdi. Bu uyda kattagina kutubxona bolib, shaharlik hamkasblarning ilmiy yiginlari aynan shu yerda otar edi. Garvey bu muassasaga shuningdek, koplab tibbiy jihoz va asboblar, qollanmalar va tabiiy preparatlarni tuhfa qildi.

Garvey umrining songgi yillarini embriologiyaga bagishladi. 1651-yilda u ozining Hayvonlarning tugilishi haqida izlanishlar nomli ajoyib risolasini chop ettirdi. Unda Garvey homilaning paydo bolishi jarayonini tekshiradi. Albatta, Garveyning bu boradagi tekshirishlarini mukammal deb bolmaydi, chunki unda mikroskop yoq edi. Lekin baribir, Garvey muhim bir faktni isbotladi - barcha tirik organizmlar tuxumdan rivojlanar ekan. Nafaqat tuxum qoyish orqali kopayadigan jonzotlar, balki tirik tugish orqali kopayadiganlar ham avval boshda tuxumdan rivojlanib kelishini isbotladi. Garvey sut emizuvchilarning tuxum hujayrasini kormagan. U faqat 1826-yildagina Karl Ber tomonidan kashf etilgan. Lekin baribir, sut emizuvchilarning homilasi ham aynan tuxumdan rivojlanib kelishini qat'iy ta'kidlagan.

Barcha tiriklik tuxumdan! degan yozuv Garveyning embriologiyaga oid kitobiga ishlangan rasmda markaziy orinni egallagan. Bu xitob, fandagi yangi yonalishning oziga xos shioriga aylanib qoldi va, hayot shakllarining oz-ozidan paydo bolishi (qurbaqalarning balchiqdan paydo bolishi kabi) har xil eski tushunchalarga qattiq zarba berdi.

Hayotining songgi yillarida Garvey ozi yolgiz yashay boshladi. Endilikda unga ozi ochgan ilmiy haqiqatlar uchun kurashish shart emas edi. Yangi avlod ingliz tabib va fiziologlari uning timsolida yangi zamon tabobati yolboshchisini kordilar. Shoirlar (Dayren va Kouli) uning sharafiga she'rlar bitishdi. London tibbiyot kasaba jamiyati uning sharafiga, markaziy majlislar zalida haykal ornatishdi. 1654-yilda esa uni jamiyat prezidenti lavozimiga saylashdi. Lekin doimgidek kamtarin Uilyam Garvey bu lavozimni qabul qilmadi. ...bu lavozim men kabi qari cholga juda ogirlik qiladi... Men hamkasblarimning barcha muhokamalarini yuragimga juda yaqin olaman va bu narsa (ya'ni hamkasabalarning ahilligi) mening raisligim vaqtida yoqqa chiqishini istamayman - degan edi oshanda Garvey.

Garvey olimlarga xos kamtarlik bilan, har xil unvonlarni yoqtiravermagan va ularga erishishga intilmagan. U doimiy ishlashda. Ba'zan gichirlaydigan kop orindiqli ulovda Richmond yaqinidagi qishloqda istiqomat qiluvchi ukasi Eliab oldiga mehmonga keladi. U bilan bolaligini, ota-onasini yodga oladi, qahva ichib suhbatlashadi. Olim qahvani juda yaxshi korgan. Hatto yozgan vasiyatnomasida ham, qahva damlovchi idishi haqida alohida toxtalib, uni ukasi Eliabga asrash uchun vasiyat qiladi: Biz birgalikda otkazgan baxtiyor lahzalarimizdan esdalik bolsin...

1657-yilning 3-iyun kuni tongda Garvey uygonib, gapirolamay qolganligini his etdi. U darhol tushundi: bu hayotining intihosi edi. Qarindosh uruglari, yaqinlari bilan vidolashdi, ularning har biri uchun kichik bolsada sovga ulashdi va... jimgina abadiy uyquga ketdi...


Bizni ijtimoiy tarmoqlarda ham kuzatib boring:

Feysbukda: https://www.facebook.com/Orbita.Uz/

Tvitterda: @OrbitaUz

Google+ : https://plus.google.com/104225891102513041205/posts/

Telegramdagi kanalimiz: https://telegram.me/OrbitaUz

Yangilаndi: 27.09.2018 09:32  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Buyuk olimlar fotogalereyasi

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Agar qizil qalpoqcha,
bo'ridan yorug'lik tezligiga yaqin tezlikda qochsa,
u infraqizil qalpoqchaga aylanadi...


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 368
Kiritilgan mаqolalar soni : 784
O'qilgan sahifalar soni : 3672967

Tafakkur durdonalari

Dunyo imoratlari ichida eng ulug'i - MAKTABDIR! (M Behbuduy)