Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Ixtirolar va kashfiyotlar tarixi Kashfiyotlar Elektrodinamika. Andre-Mari Amper.

Elektrodinamika. Andre-Mari Amper.

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 17
Juda yomon!A'lo! 

Elektrodinamika

Erstedning kashfiyotidan keyinroq, fiziklarda, o'tkazgichdan elektr toki otganida u magnitga aylanib qoladi degan tasavvur paydo boldi. Bunday tushuntirishni Arago hamda Bio tomonidan qabul qilingan edi.

Bio 1820 yilda quyidagicha taklif kiritdi: To'g'ri chiziq boylab harakatlanayotgan tok, magnit molekulasiga tasir korsatganida, bu tasir kuchining tabiati, o'tkazgich yoniga malum yonalishda qoyilgan magnitlangan strelkaga bolgan tasir kabi, volt toki yonalishiga nisbatan doimiy bo'ladi .

Bio va uning tarafdori bo'lgan boshqa fiziklar, elementar magnitlarning ozaro tasirlashuvining elektrodinamik xususiyatlarini tushuntirishda, tok otayotgan har qanday o'tkazgich magnit trubkasiga aylanib qoladi degan yanglish fikrni ilgari surganlar.

Tamomila boshqacha taklifni Amper tavsiya qildi... Keling avval uning tarjimai-holi bilan tanishib olamiz:

Andre-Mari Amper (17751836) Lion yaqinidagi otasiga qarashli, katta bolmagan Polemye yer-mulkida tavallud topdi. Amperning istedodi ancha erta namoyon bola boshlagan. U hali maktabga bormay turib ham oqish va arifmetikani mustaqil ozlashtirib olgan ekan. U otasining kutubxonasida nimaiki topsa, bir boshdan oqib chiqavergan. 14 yoshida esa Farang ensiklopediyasining barcha 28 jildini oqib bolgan. Amper fizika va kimyo fanlariga alohida qiziqish bilan yondoshgan. Lekin aynan shu fanlarga oid kitoblar otasining kutubxonasida mavjud emas edi. Shu sababli Andre Amper Lion kollejining kutubxonasiga borib, osha yerda buyuk fizik va matematiklarning asarlarini mutolaa qilishga kirishdi. Bolajak olimning tengsiz iqtidoridan shu narsa ham dalolat berib turibdiki, manbalarda qayd etilishicha Andre-Mari Amper 13 yoshidayoq Lion akademiyasiga ozining matematikaga oid ilk ishlarini taqdim qilgan ekan.

1789 yilda Farangistonda xalq qozgoloni va qirol Lyudovik XVI ning taxtdan agdarilishi bilan davlat tontarishi yuz berdi. Inqilob Andre Amper uchun ota qimmatga tushdi: uning otasini qirolga sodiqlikda ayblab, qatl etishdi. Amperlar oilasi bir kunning ozida ham boquvchisidan va mol-mulki, yerlaridan ayrildi. Yosh Amperning oldida tirikchilik uchun mustaqil pul topish va oilasini boqish vazifasi kondalang boldi. u Lionga kochib otib, matematikadan uyda, xususiy talim bera boshladi. Inqilob mamlakatdagi hayot tarzini izdan chiqargan edi. Yashash qiyinlashib, iqtisodiy tanglik yuzaga keldi, narx-navo tinimsiz kotarilar edi. Amperning barcha tinimsiz qilgan mehnatlari va sarf-xarajatlardagi ota tejamkorligiga qaramay, ishlab topgan puli kundalik oddiy ehtiyojlarga ham yetmas edi. Nihoyat 1802 yilda Amperning ishlari oz-moz yurishdi. Uni chekka hududdagi Burk-an-Bersa shahridagi markaziy maktabga fizika va kimyo fanlaridan dars berish uchun oqituvchi bolib ishlashga taklif etishdi. Shu vaqtdan boshlab u butun hayotini bagishlagan pedagogik faoliyatini boshlab yubordi.

1803 yilda uni Lionga qaytib chaqirib olishdi. Osha yilning 4-aprelidan boshlab Amper Lion litseyida matematika oqituvchisi lavozimiga ishga qabul qilindi. Ammo Lionda Amper uzoq ishlamadi, 1804 yilning oxirlarida Amper Liondan Parijga kochib otadi va mashhur politexnika maktabida oqituvchi bolib ishlay boshlaydi.

Politexnika maktabida koplab kozga koringan olimlar, istedodli tadqiqotchilar faoliyat yuritar edi. Amperning ota kuchli aqliy qobiliyati va teran fikrlari, tez orada yetuk olimlarning nazariga tushadi. Uning qattiq izlanishlari beqiyos matematika salohiyati etirofsiz qolmadi. 1807 yilda Andre-Mari Amper Parij politexnika maktabining professori unvoniga ega boldi. 1808 yilda esa Amperga universitetlarning bosh nazoratchisi lavozimi ishonib topshirildi.

Ayni shu davrda olimning ilmiy tadqiqotchilik faoliyati ham boshlanib ketdi. 1809 1814 yillar davomida Amper qatorlar nazariyasiga oid bir necha qimmatli ilmiy ishlarni nashr etdi. Matematika sohasidagi yuksak xizmatlarini etirof etib, 1814 yil 28 noyabrdan etiboran Andre-Mari Amper Fransuz Fanlar Akademiyasiga azolikka qabul qilindi. Uning keyingi barcha ishlari akademiyadagi faoliyati bilan chambarchas bogliq bolib, Amperning ijodiy va ilmiy yuksalish davri aynan 1814 1824 yillarga to'g'ri keladi.

Amalda 1820 yilgacha Amperning barcha ilmiy izlanishlari matematika, kimyo va mexanikaga tegishli bo'lgan. Chunonchi u Avogadrodan mustaqil ravishda, turli xil gazlarning molyar hajmining teng ekanligi qonunini kashf etgan edi. Tabir joiz bolsa, biz organib qolgan Avogadro qonunini ham, Avogadro Amper qonuni deb atasak adolatdan bolar edi. Shuningdek Amper, Mendeleevdan ancha avval, kimyoviy elementlarning xossalariga asoslangan tasniflanishini tuzishga kirishgan edi.

Matematika sohasida esa, shuni aytishimiz kerakki, Amper nomzodini Akademiyaga saylanishi uchun hal qiluvchi ahamiyat kasb etgan ilmiy ishlar aynan matematika oid bo'lgan. Amper Fanlar Akademiyasining matematika bolimiga azo bo'lgan. Olimning ozi ham, turli xil fizik va texnikaviy masalalarni hal etishda matematika eng asosiy qudratli qurol boladi deb hisoblagan.

Osha vaqtlarda fizika masalalari bilan nisbatan kam shugullangan. Fizika sohasida Amper muallifligida chop etilgan, tarixi XIX asrning 20-yillariga tegishli bo'lgan va faqat ikkita ilmiy ish malum: ulardan biri gazlarning molekulyar-kinetik nazariyasiga tegishli bolsa, ikkinchisi optikaga taalluqli.

1820 yilda Daniyalik olim Ersted tok oqib otayotgan o'tkazgich sim yaqinida, kompasning magnit strelkasi to'g'ri yonalishidan ogayotganligini aniqladi. Bu juda ulkan ilmiy kashfiyot bolib, elektr tokining magnit maydoni hosil qilish xususiyatini ochib bergan edi. Arago safardan qaytgan kuniyoq (4-sentyabr) ozi guvoh bo'lgan olamshumul va inqilobiy fizik hodisa haqida Fransuz Fanlar Akademiyasida bayonot berdi. Akademiklar uning nutqini diqqat bilan tinglab, unga keyingi majlisda Ersted kashfiyotini akademiklarga tabiiy olchamlarda namoyish qilib berishni sorashdi. Aragoning osha nutqida hozir bo'lgan olim Andre-Mari Amper esa, keyingi majlisni (20 sentyabr) kutmasdan darhol ishga kirishish kerakligini fahmladi.

Amper, hamyurti Aragoning Shveysariyaga qilgan sayohatidan olib kelgan va Ersted kashfiyotining mohiyatini yoritib bergan ilmiy nashr Erstedning esdaliklar kitobini qunt bilan oqib chiqdi. Amper mazkur hodisani batafsil tadqiq qilib chiqdi. Magnit hodisalari tabiatiga yangicha nazarni u qator tajribalar seriyasini otkazish orqali shakllantirib bordi. Tinimsiz olib borilgan izlanishlarning birinchi haftasidayoq Amper, ahamiyati Erstednikidan kam bolmagan kashfiyot qildi toklarning ozaro tasirini aniqladi. 18 sentyabr, 1820 yilda u toklarning ponderomotor ozaro tasirlashuvi haqidagi kashfiyoti haqida Parijdagi Fanlar Akademiyasiga malumot berdi. Amper oz kashfiyotini Elektrodinamik tasirlashuv deb nomladi. Aniqroq aytganda, Amper oz kashfiyoti haqidagi ilk maruzasida, toklarning ozaro tasirini Voltaik tortishish va itarilish deb nomlagan bolsa-da, keyinchalik, asta-sekinlik bilan, shunchaki elektr toklarining tortilishi va itarilishi deb atay boshladi. 1822 yildan boshlab esa, u Elektrodinamik atamasini qollashni boshladi.

Ozining dastlabki tajribalarini olimlar Qarshisida namoyish etganida, u oz xulosalarini quyidagicha ifodalagan edi: Men barcha magnit hodisalarini elektr tokining effekti sirasiga kiritaman . 25-sentyabrdagi Fanlar Akademiyasining majlisida esa, u oz goyasini yanada kengroq yoritib berdi: tok oqib otayotgan spirallar (solenoid) bir-biri bilan xuddi magnit kabi tasirlashar edi. Amperning mazkur hodisaga bergan tushuntirishi, umumjahon ilm-fani va texnik taraqqiyotiga qoshgan ulkan xossasidir. U shunday degan edi: Tok oqib otayotgan o'tkazgich magnitga aylanib qolmaydi, aksincha, magnit toklar toplamini ozida namoyon qiladi .

Amperning yangi goyalarini kopchilik olimlar tushunib yetishmagan. Hatto bazi bir nufuzli olimlar ham uning xulosalarini inkor qilib chiqishgan. Amperning zamondoshlaridan biri esa, uning tokli o'tkazgichlar bilan bajargan tajribasidan keyin, quyidagi qiziqarli epizod sodir bolganligini hikoya qiladi: Siz bizga aytganlaringiz ichida aynan yangilik nima ozi? - deb kinoya bilan soradi Amperning fikrlariga qarshi odamlardan biri. Agar ikkita o'tkazgich magnit strelkasiga tasir korsatayotgan bolsa, oz-ozidan malum ular bir-biriga ham albatta tasir korsatadiku!

Amper bu iddaoga qarshi javobni darhol topa olmadi. Lekin shu ondayoq unga yordamga Arago qoshildi. U chontagidan ikkita kalit chiqarib, Mana, ulardan har biri strelkaga tasir o'tkazyapti, lekin ular bir-biriga hech qanday tasir o'tkazgani yoq, shuning uchun sizning gapingiz mutlaqo xato! Amper men qattiq hurmat qiladigan professor Erstednikidan ham kattaroq ahamiyatga molik kashfiyot qildi! degan ekan.

Oziga qarshi bo'lgan turli xil odamlarning kinoya va kesatiqlariga qaramay, Amper ozining tadqiqotlarida toxtovsiz davom etdi. U toklarning ozaro tasiri malum bir fizik qonuniyat asosiga tayanishini aniqlab, bu qonunning qatiy matematika formula tarzida ifodalashni maqsad qildi. U oz nomi bilan atalgan fizika qonuni va elektr tokining kuchini aniqlovchi formulani aniqladi. Shunday qilib, Andre-Mari Amperning ilmiy ishlarida, ilm-fanda tamomila yangi soha elektrodinamika shakllanib keldi. Maksvell tabiri bilan aytganda, elektr va elektrodinamikaning barcha yangi goyalari Elektr sohasi Nyutoni bo'lgan Amperning miyasida ikki hafta ichida shakllandi .

1820 yildan 1826 yillar orasida Amper elektrodinamika boyicha qator fundamental ilmiy nashrlarni chop ettiradi va Fanlar Akademiyasining har bir majlisida ushbu mavzuda maruzalar oqiydi. 1826 yilda esa, uning elektrodinamika boyicha yakuniy fundamental va mumtoz asari Mutlaqo tajriba yoli bilan keltirib chiqarilgan elektrodinamik hodisalar nazariyasi nashrdan chiqdi.

Amper kashf qilgan, tok o'tkazayotgan o'tkazgichlarning magnit maydoni bilan ozaro tasir effekti, fan va texnikaning keyingi taraqqiyotida muhim burilish yasagan buyuk kashfiyot edi. Ushbu effekt tufayli elektr va elektr maydonining fizik xususiyatlariga asoslangan qurilma va asboblarning paydo bolishi va inson mehnatini misli korinmagan darajada yengillashishiga sabab boldi. Bu borada, birgina elektrodvigatelning ozi texnika taraqqiyotida qanday muhim ahamiyat kasb etishini tasavvur qilish kifoya. Elektr rele, va boshqa elektr nazorat - olchov asboblari haqida gapirib otirish esa ortiqcha bolsa kerak...

Yangilаndi: 23.12.2013 17:20  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Ixtiro va Kashfiyotlar

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

Massaning saqlanish qonuni


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 768
O'qilgan sahifalar soni : 2766420

Tafakkur durdonalari

Dunyoda ilmdan o'zga najot yo'q va bo'lmagay! (Imom Buxoriy)