Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Ixtirolar va kashfiyotlar tarixi Kashfiyotlar Elektr va Magnetizm hodisalalrining bog'liqligi. Ersted qonuni.

Elektr va Magnetizm hodisalalrining bog'liqligi. Ersted qonuni.

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 5
Juda yomon!A'lo! 

Elektr va Magnetizm hodisalalrining bog'liqligi. Ersted qonuni.

Elektr va magnetizm hodisalarining o'zaro uzviy bogliqligi, parranda pati va hayvon junining qahraboga, temir qirindilarining magnitga tortilishi kabi oddiy fizik jarayonlar orqali,butun Yevropaning eng yuksak zehn zakovat egalarining farazlarida mavjud edi. Ilmiy adabiyotlarda polat ignaning elektr uchqunlari bilan magnitlanib qolganligi hamda, kompas magnit strelkasining chaqmoq tasirida magnit xususiyatidan mosuvo bo'lganligi haqida faktlar allaqachon mavjud edi. Galvanizm boyicha risolasida (1804 yil) Aldini, Volt ustuni tufayli magnitlanib qolgan polat igna haqida, Romanozi esa, magnit strelkasining Volt ustuni tasirida magnitsizlanib qolganligi haqida yozgan edi. Lekin, bu faktlarning barchasi tasodifiy kuzatuvlar shaklida bolib, ular umumlashtirilmagan va mufassal yoritilmagan edi.

Bu hodisalarning mohiyati va ahamiyatini birinchi bolib, Daniyalik fizik olim, Hans Xristian Ersted angladi va unga butun dunyo olimlarining diqqatini jalb etdi.

Daniyalik olim, professor, - deb yozgan edi Amper, - ozining buyuk kashfiyoti bilan fiziklar uchun yangi tadqiqotlar yolini ochib berdi. Bu tadqiqotlar oz samarasini bermay qolmadi; ular, taraqqiyotning keyingi yonalishiga befarq bolmagan insonlar uchun etiborga molik bo'lgan koplab faktlarning ochilishiga turtki bo'ldi.

Hans Xristian Ersted (1777 1851) Daniyaga qarashli Langeland orolidagi kichik Ryudkobing shaharchasida, ortahol dorixonachi oilasida tugildi. Oilaning moliyaviy holati, Hans va uning akasi Anderslarga boshlangich talimni uzluksiz olishga imkoniyat bermagan. Shu sababli, ularning oqishi betartib ravishda, to'g'ri kelgan joyda davom etgan. 12 yoshidan boshlab Hans, otasining dorixonasida sotuvchi bolib ishlay boshlagan. Aynan shu davrda uning istiqboli uchun tibbiyot birinchi oringa chiqib, adabiyot, kimyo, tarix va boshqa sohalarni ikkinchi darajaga surib qoygan edi. U Kopengagen universitetiga kirganida, aynan tibbiyot sohasining mutaxassisi bolishni reja qilgan edi. Lekin u talabalik yillaridayoq, tibbiyot bilan birgalikda, birvarakayiga fizika, astronomiya, falsafa va sheriyat sohalarini ham puxta ozlashtirib bordi.

Hans Xristian Ersted, nafaqat ilmiy sohada, balki badiiy did borasida ham yuksak salohiyatli inson bolgan. U badiiy asarlarni ham nozik adabiy qochirimlar va goyat katta mahorat bilan yozib, oz oquvchilariga ega bo'lgan. 1797 yilda unga berilgan Kopengagen universitetining oltin medali ham buni isbotlab turibdi. Mazkur medalni topshirish marosimi bayonnomasida, Hans Xristian Erstedga oltin medal Nazm va Nasr sarhadlari nomli esse uchun berilgani qayd qilingan. Kimlardir uchun Erstedning keyingi olgan yuksak mukofoti, takidlab otilgan badiiy asar uchun olgan mukofoti bilan ozaro mos kelmaydigan, tamomila qarama qarshi yonalishdek tuyular, zero, u Ishqorlarning xususiyatlarini baholash boyicha, yani kimyo faniga oid edi. Biroq, bu olimning zehn va iqtidori, talabalik yillaridayoq haqiqatan ham yuksak, dunyoqarashi keng va serqirra bolganidan dalolatdir. Erstedning falsafa fanlari doktori bolganligi va tibbiyot yonalishida katta mahoratga ega bolganligi esa, uning iqtidori fenomenal darajada bolganligiga ishora qilmoqda.

Ersted 20 yoshida farmatsevtika bakalavri diplomiga, 22 yoshida esa, falsafa fanlari doktori unvoniga ega bolgan. Doktorlik dissertatsiyasini ajoyib ravishda himoya qilgach, universitetning yollanmasi bilan, Ersted Fransiya, Germaniya, va Gollandiya davlatlariga malaka oshirishga yuboriladi. U yerda yosh olim, fizik hodisalarni sheriyat yordamida tadqiq qilish imkoniyatlari, fizika va mifologiyaning ozaro bogliqligi haqida maruzalar tinglaydi.

1806 yilda Ersted Kopengagen universitetida professor unvoniga ega boladi. Shelling falsafasi bilan jiddiy qiziqib qolgan olim, issiqlik, yorug'lik, elektr va magnetizmlarning ozaro bogliqligi haqida fikr yurita boshlaydi. 1813 yilda uning Kimyoviy va elektr kuchlarining ayniyatining tadqiqi nomli ilmiy ishi bosmadan chiqadi. Mazkur asarda u elektr va magnetizmning ozaro bogliq ekanligi goyasini birinchi marta bayon qilgan va bu haqida: Elektrning tasirida, magnitda qandaydir harakat paydo bolarmikan, shuni tekshirib korish kerak... - deb yozgan edi. Uning mulohazasi sodda edi: elektr quyidagilarni paydo qiladi: yorug'lik, uchqun, tovush shovqin, va albatta issiqlik o'tkazgichning manbaga ulangan joylari qiziydi. Lekin elektr magnit tasirini ham yuzaga keltirishi mumkinmi? Aytishlaricha, Ersted hech qachon magnitdan uzoqlashmagan ekan. U ozi bilan doimiy ravishda magnit bolagini olib yurar, va bu bolak uning doimiy tafakkur manbai bolib xizmat qilar ekan. Bu haqida olimlar hazil aralash, Magnit Erstedning kiyimida ancha mil masofani bosib otgan deyishar ekan.

Hozirgi kunda, har qanday maktab laboratoriyasida, ortasidagi teshikdan elektr simi otgan karton qogozga temir qirindilarini sochib, elektr qarama qarshiligi uyurmasi hodisasini namoyish qilish orqali, oddiy maktab oquvchisi ham Ersted tajribasini oson takrorlashi mumkin. Lekin, Erstedgacha bo'lgan hamda, Erstedning ozi faoliyat yuritgan davrda bu narsaning mohiyatiga erishish oson bolmagan. Ersteddan avval ham, elektr tokining magnit xususiyatlarini aniqlashga urinishlar koplab bo'lgan. Masalan, rus fizigi Petrov, batareya qutblarini temir va polat plastinalari bilan ulab, tokning magnit xususiyatini tutib olmoqchi bolgan. Petrov ozining tajriba xonasida bir necha kunlab vaqt otkazib, biroq aniq natijaga erisha olmagan. Shuningdek boshqa usul va vositalar bilan mazkur hodisani aniqlashga urinishlar haqida malumotlar bor, biroq, elektr tokining magnit xususiyatlarini birinchi bolib toliq organib chiqqan va batafsil ilmiy tahlil yordamida yoritib bergan olim bu baribir Ersted boldi.

1822 yilning 15 fevral kuni, Kopengagen universitetining xizmat korsatgan professori Hans Xristian Ersted talabalarga maruza oqir edi. Maruzada professor korgazmali qurollardan keng foydalanardi. Laboratoriya stolida, elektr tok manbai, o'tkazgich, o'tkazgich tok manbaiga ulovchi qisqichlar hamda kompas turardi. Ersted elektr zanjirini yigib, tokka ulashi bilan, kompas strelkasi harakatga kelib, aylana boshladi. Zanjir manbadan uzilishi bilan, kompas strelkasi dastlabki holatiga qaytib qolar edi. Bu olimlar uzoq yillardan beri qidirib kelayotgan bogliqlik elektr va magnetizmning ozaro uzviyligining birinchi amaliy isboti edi. Korinishidan hammasi oddiydek: Ersted talabalarga, elektr va magnit hodisalarining bogliqligi haqidagi oz goyasining yana bir isbotini namoyish qildi. Lekin nima uchun u mazkur tajribani oz goyasi uchun isbot tariqasida qabul qilmadi? Nima uchun Ersted hamon ikkilanishda davom etmoqda?

Gap shundaki, uning maruzasida hozir bo'lgan talabalar keyinroq unga butunlay boshqa narsani aytib berishdi: ularning sozlariga kora Ersted osha maruzada faqat elektr tokining qiziq xususiyatlaridan biri o'tkazgichning qizishi va issiqlik ajratib chiqarishi hodisasini tushuntirmoqchi bo'lgan. Stol ustidagi kompas esa umuman tasodifan, Erstedning nazaridan tashqari ravishda osha joyda turgan bo'lgan. Ha, aynan tasodifan! Talabalardan bir hushyorrogi, professorning tokni uzib, ulashi natijasida, o'tkazgich simlar yaqinida turgan kompas strelkasining holati ozgarayotganligini tasodifan korib qolgan va bu haqda Erstedga malumot berganda, professorning hodisa yuzasidan taajjubi va hayrati nihoyatda katta bo'lgan ekan.

Ersted mazkur kashfiyotni tasodifan amalga oshirdi deyish adolatdanmi? Axir, kerakli asboblar va ularning zaruriy ish rejimida tartiblanishi tasodifi har qanday boshqa laboratoriyada ham yuz berishi mumkin ediku? Ha, aynan shunday. Lekin, Ersted va uning tajribasi misolida tasodif bu qonuniyatdir! Chunki osha davrlarda Ersted, elektr va magnetizm, umuman olgan fizik hodisalarning mohiyatini tadqiq qilayotgan sanoqli olimlardan biri edi. Bu haqida Erstedning ozi shunday yozgan edi: Maruzamda hozir bo'lganlarning barchasi guvohlik berishi mumkinki, men tajribaning mohiyatini darhol tushuntirib berdim. Shu sababli, professor Gilbertning, bu boradagi elon qilingan dastlabki xulosalarimdan kelib chiqib, tasodif deb atashni hoxlayotganidek, kashfiyotni tasodif deyish orinli emas.

Erstedning kashfiyotining mohiyatiga qaytsak: shuni takidlash kerakki, maruzada korsatilgan korgazmali qurollardagi kompasning strelkasining elektr toki tasirida harakatlanishi nisbatan sezilarsiz va qisqa bo'lgan. Buni bevosita tajriba otkazayotgan professorning ozi ham ish ustida darhol sezmaganligidan ham anglash mumkin. Kompasning strelkasi aynan tokning uzib ulanishi tasirida harakatlanib, joyiga qaytayotganligini talabalardan bir sezib qolgan.

1820 yilning iyulida Ersted tajribani yana bir bora takrorlab koradi. Bu safar elektr tokining ancha kuchliroq manbalarini kattaroq hajmli batareyalarni qollab kordi. Endilikda effekt sezilarli darajada kuchliroq va yaqqolroq namoyon bola boshladi. Qaytanga, zanjirni yigishda qollanilgan o'tkazgich simning qalinligi qanchalik yogon bolsa, effekt shunchalik kattaroq kuch bilan namoyon bolar edi. Bundan tashqari olim, qarama-qarshi harakat borasidagi nyutoncha tushunchalarga muvofiq kelmaydigan galati bir fizik hodisani payqab qoldi. Kompasning magnit strelkasi hech qachon o'tkazgich simga qarab parallel yonalmas edi, lekin, simga nisbatan perpendikulyar yonalib, Erstedning tabiri bilan aytganda, Elektr tokining magnit effekti sim atrofida aylana boylab harakat qilar edi. Magnit strelkasining yonalishi, o'tkazgich sim urinma sifatida chizilgan hayoli aylana chizar edi. Xuddi havoda kozga korinmas magnit kuchlarining uyurmaviy harakati, kompas strelkasining u yoqdan bu yoqqa aylanishga majbur qilayotgandek taassurot uygotardi. Olimni aynan shu holat ota ajablantirib, qiziqish va tadqiqotlarining keyingi manbaiga aylangan edi.

Ersted oz tajribalariga, osha davrning mashhur va nufuzli kishilarini, asosan olimlarni guvohlikka taklif etar va tajriba yakunlari boyicha xulosalarni oshkor etishda, guvoh sifatida qatnashgan kishilarni nomma-nom sanab, ularning ijtimoiy va ilmiy unvonlarini erinmasdan bayon qilardi. Chunki, Erstedning ochgan kashfiyotiga va uning mohiyatini tushunishga bolishi mumkin bo'lgan shubha va kesatiqlarni oldini olishi va oz ilmiy goyalarining to'g'ri yonalishda ekanligini, nufuzli guvohlar hayati huzurida isbotlash kerak edi. Aytib otganimizdek, Erstedning bu kashfiyoti osha zamona fizik tushunchalari qolipiga mos kelmasdi. Shu sababli, elektr va magnetizm borasidagi tajribalarni mufassal bayon qilish maqsadida Ersted 400 sahifalik pamflet yozdi. Ersted, tajribaning nazariy bayonini umumiy qilib bayon qilgan bolsa-da, unda elektromagnit hodisalarning uyurma xarakteriga ega ekanligi haqidagi yangi goyani ilk marta takidlab otdi. Bu haqida u: Kuzatishlar natijasidan shunday xulosaga kelish mumkinki, bu qarama-qarshilikni simning atrofidagi uyurma paydo qiladi - deb yozgan edi. Boshqacha aytganda, magnit kuch chiziqlari, tokli o'tkazgichni orab oladi, yoki, elektr toki magnit maydoning uyurmasi bo'ladi. Elektrodinamikaning birinchi qonuning mazmuni shunday va Hans Xristian Erstedning kashfiyotining mohiyati shunda namoyon bo'ladi.

Ersted tajribasi faqatgina elektr va magnetizm orasidagi uzviy bogliqlikni tasdiqlab qolmasdan, balki, u orqali asrlar davomida olimlar kozidan yashirinib kelgan ilmiy asrorlardan biri uyurma xarakterining kashf etilishi ham aniqlandi.

1820 yilning 21 iyulida Kopengagenda Erstedning lotin tilidagi Elektr ixtiloflarining magnit strelkasiga tasiriga oid tajribalar nomi ostidagi risolasi chop etildi. Olim uni Yevropaning barcha ilmiy muassasalariga va olimlariga, fizik jurnallariga yuborib, tarqatib chiqdi. Bu orqali Ersted ilmiy jamoatchilik diqqatini elektr va magnetizm hodisalariga qaratmoqchi edi. Haqiqatan ham, Ersted tajribasi ilmiy jamoatchilikda katta bahs-munozaralarga sabab boldi. bu galvanizmning ikkinchi tugilishi edi.

Natijada, Gilbert davridan buyon alohida-alohida qarab kelinayotgan ikki guruh hodisalarning orasidagi bogliqlik tamoyili ornatildi. Yangicha ozaro tasir turi aniqlandi: bungacha fizikada markazlashgan (markaziy) kuchlar tushunchasi yoq edi. O'tkazgich sim ham kompas qutblarini itarmaydi ham, tortmaydi ham, aksincha ularni oz uzunligi boylab perpendikulyar muvozanatlanishiga intiladi. Ersted tajribalari boshlangich mexanika qonuniyatlariga tamomila zid, deb qayd qilgan edi Arago.

Erstedning yangi kashfiyoti, fiziklarga elektr toki uchi ota sezgir va qulay indikator tayyorlash imkonini berdi. Erstedning oz tajribalari borasidagi esdaliklarining nashr etilishi bilan, voqealarning keyingi osha zamonga xos bolmagan jadallik bilan, tezkor templarda rivojlana boshladi. Esdaliklar chop etilishidan bir necha kun otib, ularning dastlabki nusxalari Jeneva kitob dokonlarida paydo boldi. Bu vaqtda Jenevada Arago mehmon bolib turgan edi. Uni Ersted tajribalari bilan birinchi tanishuviyoq, ozining va boshqa hamkasblarining kop yillardan beri tushuna olmayotgan savollariga javob topilishi bilan quvontirib yubordi. Aragoning Ersted tajribalaridan tasirlanishi va tolqinlanishi shu darajada bolganki, u tajribani takrorlash chogida, koz ongida yuz berayotgan fizik hodisadan hayajonlanib: Janoblar, Inqilob yuz bermoqda! degan mashhur iborani ataylab ornidan turib takrorlagan ekan.

Ersted tajribalaridan tasirlangan Arago Parijga qaytadi va shu kuniyoq, 4-sentyabr 1820 yilda Fanlar Akademiyasining majlisida nutq bilan ishtirok etib, farang olimlariga Ersted tajribalari haqida ogzaki malumot beradi. Akademiyaning erinchoq xizmatchisining yigilish bayonnomalari jurnalida ota erinchoqlik va notekis dastxat bilan belgilagan qaydlariga kora, farang Fanlar Akademiyasi, akademiyaning keyingi majlisi, yani 2 sentyabr kunida Aragodan Ersted tajribasini amalda, Tabiiy olchamlarda namoyish qilishni sorashgan.

Aragoning nutqini va keltirgan fakt-malumotlarni akademik Andre Mari Amper alohida diqqat-etibor bilan tingladi. Balki aynan osha lahzalarda, majoziy manoda albatta, Erstedning qolidan kashfiyotlar estafetasi tayoqchasini qabul qilib olgan bolsa kerak. u ham bu lahzalarni xuddi Arago va Ersted kabi uzoq kutgan edi 20 yildan ortiqroq... Osha kuni 4 sentyabr 1820 yilda u harakat qilish lozimligini anglab yetdi. Atiga ikki haftadan song esa, u butun dunyoga ozining olamshumul kashfiyoti haqida malum qildi.

Yangilаndi: 25.11.2013 15:30  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Ixtiro va Kashfiyotlar

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

Tezkor tayyorlanadian lapsha taomlar ishlab chiqaruvchisi kimyo bo'yicha Nobel mukofotiga tavsiya etildi. Uning masalliqlarida, ilgari fanga noma'lum bo'lgan kimyoviy elementlar aniqlandi..


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 766
O'qilgan sahifalar soni : 2645507

Tafakkur durdonalari

Xitoydan bo'lsa ham ilm o'rganinglar.

Hadis