Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish

A.S. Popov

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 5
Juda yomon!A'lo! 

A.S. Popov

 

Siz qaysi radioni eshitasiz? « O’zbekiston»nimi,  «Mash’al»nimi, yoki, «Vodiy sadosi»nimi? balki «Yoshlar»ni eshitarsiz? Hozir tinglovchi o’z didiga munosib radiokanalni topishi oson. Radiokanallar soni ham ko’p, ularning efir vaqti ham kechayu-kunduz. Lekin o’sha sevimli radioingizni tingalyotganingizda hech o’ylab ko’rganmisiz, shunday ajoyib ixtiro – radioning muallifi kim ekan deb?

G’arbning ba’zi g’arbparsat tarixchilari radioning ixtirochisi sifatida italyan muhandisi Gilyelmo Markonini (1874-1937) e’tirof etishadi. Lekin radioni ilk bor rus fizik olim Aleksandr Popov ixtiro qilgan. O’z kashfiyotini u ilk marotaba namoyish qilganida 1895 yilning 7 mayi edi. O’sha kundan buyon 7 may butun dunyoda, xususan, vatanimiz – O’zbekistonda ham radio kuni sifatida bayram qilinadi.

 

Aleksandr Popov 1859 yilning 16 martida Chor Rossiyasi, Perm guberniyasining, Turinskiye Rudniki shahrida, cherkov ruhoniysi oilasida tug’ilgan. Bu haqida uning familiyasi ham dalolat berib turibdi. Ular oilada 7 farzand bo’lib, Aleksandr, 10 yoshga to’lganda otasining qaroriga ko’ra, rus pravoslav cherkovi diniy maktabiga o’qishga kiradi. Lekin u, ruhoniyat fanlaridan ko’ra, mazkur davr uchun yangi istiqbolli soha bo’lgan – elektr va magnetizm bilan jiddiyroq qiziqadi va shug’ullanadi. 1873 yildan boshlab esa u Perm ilohiyot seminariyasida o’qiy boshlaydi. 4 yil ichida barcha umumta’lim sinflarini tamomlab, Sankt-Peterburg universitetining fizika-matematika fakultetiga o’qishga topshiradi. 1882 yilda, Popov universitetni namunali tamomlagach, unga o’zi o’qigan kafedrada ishda qolishni taklif qilishdi. Biroq Popovga u yerda taklif qilingan maosh hajmi kichik bo’lib, uning oilasini ta’minlashga yetarli bo’lmas edi. Shu tufayli yosh olim, harbiyga –oq podshoning Boltiq dengizi floti joylashgan Kronshtaddagi Minalashtirish zobitlari oliy maktabiga elektrotexnika va matematika o’qituvchisi bo’lib ishga kiradi. Aynan shu yerda Popov elektromagnit signallar bilan tajribalar o’tkaza boshladi.

1887 yildayoq olmon olimi Genrix Gerts (1857-1894) tabiatda elektromagnit to’lqinlarning mavjudligini ilmiy isbotlab bergan edi. Gerts o’z  tasdiqlarida ikkita asbobdan: elektromagnit to’lqinlari manbasidan va ularni qabul qiluvchi registratordan foydalangandi. Gerts asboblari orasidagi aloqa faqat o’ta qisqa (masalan xona o’lchamlarida) masofaslardagina amalga oshardi. Genrix Gertsning bu tajribalari haqida Popov 1 yildan keyin, ya’ni 1889 yili habar topdi. Elektromagnit aloqa, ya’ni simsiz, xabar uzatish moslamasi Popovni jiddiy qiziqtirib qo’ydi va u o’zining konstruktsiyasini loyihalashga kirishdi.

Popovning konstruktsiyasi shisha nay ichidagi metall qirindilari joylashtirilgan trubka, elektr qo’ng’iroq va elektr relesidan iborat bo’lgan. Antennaga elektromagnit to’lqinlar kelib ta’sirlashganida, u tufayli magnitlanib qolgan temir qirindilari o’zaro jipslashib qolgan va natijada, batareyalardan olinayotgan quvvatga nisbatan qarshilik kamayib, rele cho’lg’amiga oqyotga tok miqdori ortgan. Rele esa, o’z navbatida qo’ng’iroqni ishga tushirgan.qo’ng’iroqning bolg’achasi qo’ng’iroq kosasiga urilib, qaytishda shisha nayni ham titrashga majbur qilgan va uning ichidagi metall qirindilarini siltab, ularni qayta uzoqlashishga majburlovchi harakatni amalga oshirgan. Agar elektromagnit to’lqinlar kelishi uzluksiz davom etaversa, mazkur jarayom ham takrorlanavergan. Agar to’lqin kelishi to’xtasa, naycha ichida qirindilar sochilib ketib, qo’ng’iroq chalinishi to’xtagan. Qo’ng’iroq atmosferdagi elektr razryadlariga ham ta’sirchan bo’lgan: chqamoq chaqishi tufayli ham katta quvvatli elektromagnit to’lqinlari paydo bo’ladi. Shu tufaylim Popov yasagan eng birinchi modeldagi radio qabul qilgich apparati «Momaqaldiroqni qayd etuvchi» («Грозоотметчик») deb nomlangan edi. Uni Popov birinchi marta 1895 yilning 7 may kuni rus imperial fizika-kimyo jamiyatida namoyish qildi. O’shandan buyon, 7 may xalqaro radio kuni sifatida e’tirof etilgan. Ma’lum diapazondagi tebranish to’lqinlariga ega elektromagnit to’lqinlari esa, radioto’lqinlar deb atala boshladi.

Tez orada Popov, o’z ixtirosini yanada takomillashtirdi. U radioto’lqinlar orqali Morze alifbosi – nuqta va tireni uzatish va uni telegrafdagi kabi qog’ozga tushirib olish imkoniga ega bo’lgan yangicha apparatni yasadi. Dastlabki tajribani Peterburg universitetida amalga oshirdi. Uzatuvchi apparatni kimyo labotatoriyasiga,  qabul qilgichni esa, fizika xonasiga joylashtirdi. Oraliq masofa – 250 metr. Jahon tarixidagi eng birinchi radiogramma o’shnda uzatildi va qabul qilindi. Uning matni faqat ikki so’zdan iborat bo’lib, unda «Genrix Gerts» deb yozilgan edi. Shu tarzda Aleksandr Popov, elektromagnit to’lqinlar kashfiyotchisi bo’lgan olmon olimiga yuksak hurmat bajo keltirgan…

1897 yilga kelib esa, Popovning radigramma bo’yicha tajribalari masofasi ancha uzaydi. U birinchi marta ochiq dengizda, kreyser bortida turib, qirg’oq – Kronshtadtga radiogramma yubordi. Masofa 5- kilometrni tashkil qilardi.

Popovning ixtirosiga munosabat yakdil bo’lmagan. Tanqidchilar orasida bu ixtironi «kelajagi mavhum narsa» yoki, «amaliy ahamiyati yo’q buyum» deganlar ham bo’lgan ekan... Biroq Popov o’z kashfiyotining qo’llanishi mumkin bo’lgan sohalarni, masalan, dengizchilikdagi navigatsiya ishlarini o’rinli misol qilib keltirdi. Popovning ixtirosi, amalda katta manfaat keltirgan, 1899 yildagi «General-admiral Apraksin» zirhli kreyserining Fin ko’rfazidagi oqyatoshlarga urilib, falokatga duchor bo’lganida, uning ahamiyatini hamma tushinib yetdi. Fin ko’rfazi muzlab, «General-admiral Apraksin» pachoqlanib ketish havfi ostida qolganda, uning bortidan yuborilgan qutqaruv radiosignallari, uning taqdirini hal qildi. Yordamga «Yermak» muzyorar kemasi yetib keldi va ko’p sonli dengizchilar hamda, strategik ahamiyatga ega kreyser hayoti saqlanib qolindi. 1900 yilda esa, Finlyandiyalik baliqchilarning kichikroq kemasiga o’rnatilgan radiouzatgichdan olingan qutqaruv signallari tufayli, ularning Fin ko’rfazida halokatga uchragan kema koordinatalarini aniq topib borilda va 50 nafar baliqchilar o’limdan qutqarilib, omon-eson qirg’oqqa eltildi.

Bu voqeadan so’ng Popovning ixtirosining qadri oshib ketdi. 1901 yilda, uning o’ziga ham Peterburgdagi imperator Aleksandr III Elektrotexnika institutining professori unvoni berildi. 1905 yilga kelib Popov mazkur institutning direkori etib tayinlandi. Ammo, uning mazkur lavozimlardagi faoliyati uzoqqa cho’zilmadi. Yuksak salohiyatli olim va ixtirochi Alkesandr Popov, 1906 yilning 13 yanvarida, miyaga qon quyilishi tufayli, 46 yoshida vafot etdi.

FOTO FAKT!!!

 

 

Yangilаndi: 12.09.2013 09:22  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Buyuk olimlar fotogalereyasi

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

СмешноУлыбаюсьПодмигиваю

Tezkor tayyorlanadian lapsha taomlar ishlab chiqaruvchisi kimyo bo’yicha Nobel mukofotiga tavsiya etildi. Uning masalliqlarida, ilgari fanga noma’lum bo'lgan kimyoviy elementlar aniqlandi....


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 762
O'qilgan sahifalar soni : 2501439

Tafakkur durdonalari

Dunyoda ilmdan o'zga najot yo'q va bo'lmagay! (Imom Buxoriy)