Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Astronomiya Mitti sayyoralar asteroidlar

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 3
Juda yomon!A'lo! 

Mitti sayyoralar asteroidlar

Asteroidlar juda kichik olchamlardagi sayyoralardir. Ular asosan Mars va Yupiter orbitalar orasidagi fazoda harakatlanadilar. Asterodlarning olchamlari bir necha yuz kilometrlargacha bolishi mumkin. Eng kichik asteroidlarning diametri 1 km atrofida boladi. Asteroidlarda atmosfera mavjud bolmaydi.

1781 yilda Uilyam Gershel Uran sayyorasini ochdi. Uranning Quyoshdan uzoqligi Titsius-Bode qonuniyatiga muofiq kelardi. Agar haqiqatan ham Titsius-Bode qonuniyati butun Quyosh tizimida amal qilsa, demak, Mars va Yupiter oraligida ham qandaydir sayyora bolish zarur edi. Shuni inobatga olib, XVIII asrning 90-yillarida Frans Ksaver, 24 nafar astronom olimdan iborat ishchi guruh tuzib, Quyoshdan tahminan 2.8 a.b. masofada, yani, Mars va Yupiter oraligidagi sayyorani qidirish ishlarini olib bordi. Biroq fan tarixidagi dastlabki asteroid Serera tasodifan, 1801 yil, 1 yanvarda, Ksaver ishchi guruhiga mutlaqo aloqasi bolmagan Ilatliyalik astronom Piatssi tomonidan kashf etildi. Bu yangi yuz yillikning birinchi tuni edi. Keyingi uch asteroid, Pallada, Vesta, va Yunona 1801-1807 yillar orasida kashf etildi. Vestadan keyin uzoq vaqt astronomik kuzatuvlar besamar ketib, boshqa asteroid koinotda yoq degan fikrga ham kelib qolindi. Keyingi, navbatdagi asteriod topilgunicha esa 38 yil vaqt otdi. Uni Karl Lyudvig Xenke topdi va Asteya deb nomladi. Xenke sal kam 2 yildan song Gebu asteroidini ham aniqladi. Shundan song astonomlar yana faol ravishda yangi asteroidlarni qidirishga tushdilar. Shundan song, yani, 1845 yildan boshlab, har yili kamida bitta asteroid kashf etib kelinmoqda. Bu jarayonda faqat 1945 yil istisno bolib, mazkur yilda fanda birorta ham yangi asteroid qayd qilinmagan.

1891 yilda Maks Volf asteroidlarni topishning yangi usulini joriy etdi. Unga kora kuzatuvda osha davrning ilgor texnologiyasi fotokadrlarni ketma ket solishtirish usuli qollanilardi, Volfning ozi (323)Bryusiya dan boshlab naq 248 ta asteroid kashf etdi. Volfgacha esa kuzatuvlar faqat vizual usulda olib borilar edi. Shu tufayli Volfgacha kashf etilgan asteroidlarning umumiy soni 300 dan oshmagan.

Shuni takidlash kerakki, 2007 yilda Ozbekiston Fanlar Akademiyasi Astrofizika institutining Maydanak rasadxonasi ilmiy guruhi tomonidan, Ozbekiston mustaqilligi davridagi dastlabki yangi asteroid kashf etildi. Uni Prezident Islom Karimovning taklifiga kora Samarqand deb nomlandi.Samarqand kichik sayyorasining tartib raqami -210271

Hozirgi vaqtga kelib, asteroidlarning umumiy soni 1 000000 dan 1900000 gacha atrofida deb baholanadi. 2013 yil yanvar holatiga kora 97 853768 ta diametri 1 km dan ortiq obyekt (ularning hammasini ham asteroid deb bolmaydi, bunday obyektlarning kopchilgi meteoroidlardir) aniqlangan va ulardan 600853 tasining orbitalari aniq hisoblanib, maxsus tartib raqami berilgan. 17620 asteroid esa rasmiy nomlanishga ega. Barcha asteroidlarning umumiy vazni, Yer vaznining mingdan bir qismidan ham kichik.

Asteroid atamasini fanga Uilyam Gershel kiritgan bolib, u yunoncha ??????????? - yulduzsimon degan manoni anglatadi. Gershelning bunday nomlanish berishiga, asteroidlarning teleskopdan qaralgan, koinotda xuddi yulduzlar singari nuqtaviy disk shaklida korinishi bolgan. Shakllangan ananaga kora, muayyan va tartibli orbitaga ega asteroidlarga ayollar ismi, Orbitasida malum tartibsizliklari bor asteroidlarga esa erkaklar nomi berilar edi. Keyinchalik bu ananaga rioya qilnmay qoyilgan. Hozirda asteroidlarning hammasi ham oz nomiga ega emas: asteroidlar ichida faqat orbitasi toliq organilgan va harakat traektoriyasi aniq hisob kitob qilinganlariga nom beriladi. Orbitasi aniq hisoblanmagan asteroidga faqat uning ochilgan vaqtini ifodalovchi tartib raqami biriktiriladi. Masalan 1950DA 1950 yilning fevral oyining birinchi yarmida ochilgan birinchi asteroid. Bir yilda 24 ta yarimoy bolgani uchun, lotin alifbosida esa 26 harf bolgani sababli, I (Bir soniga oxshash bolgani uchun) va Z harflari belgilashda foydalanilmaydi. Asteroidga toliq nom berilganidan keyin, uning nomi oldida tartib raqami korsatilgan holatda yoziladi, masalan (1)Serera, (8)Flora.

Koplab asteroidlar orbitasining katta yarim oqi Quyoshdan 2.2 3.6 a.b. masofaga togri keladi. Ular oziga xos Asteroidlar belbogini tashkil qiladi. Eng katta aylanish orbitasiga esa, Xiron asteroidi ega bolib, u Saturn va Uran orbitalari oraligida aylanadi. Perigeliyda bu asteroid Saturn orbitasi ichiga ham kirib qoladi. Bazi asteroidlarning orbitasi esa, kichik choziqliklarga ham ega, masalan Ikar nomli asteroid Merkuriy orbitasigacha suqilib kirishi mumkin. Barcha asteroidlarning orbitalari, katta sayyoralarning gravitatsion tasiri ostida ozgarishlarga duchor bolib turadi. Agar asteroid katta sayyoralarning biriga (masalan Yupiter yoki Saturn, Mars kabi) ota yaqin kelib qolsa, osha sayyora gravitatsiyasi tasirida, uning orbitasi keskin ozgarishi mumkin.

Asteroidlarning kelib chiqishi borasida bir necha ilmiy farazlar mavjud. Ulardan eng mashuriga kora, Asteroidlarning asosiy markazlashgan hududi Mars va Yupiter orbitalari oraligida qachonlardir Faeton (uni Olbers sayyorasi ham deb atashadi) nomli ulkan sayyora mavjud bolgan va u qandaydir falokatli sababga kora, parchalanib ketgan. Mazkur sabab Faetonning yirik tashqi osmon jismi bilan (masalan kometa yoki boshqa bir sayyora bilan) toqnashib ketganligi bolishi yoinki, boshqa kuchlar, masalan Yupiterning tortish kuchi yoki ichki termoyadro portlashlari natijasida kelib chiqqan bolishi mumkin.

Asteroidlar haqida bazi malumotlar

Eng yirik asteroidlar:

?

Asteroid

yoldosh nomi

Quyoshdan ortacha

uzoqligi

(a.b.)

Aylanish davri

(yil)

Diamteri

(km)

1

Serera

2.77

4.60

1003

2

Pallada

2.77

4.61

608

4

Vesta

2.36

3.63

538

10

Gigiya

3.15

5.59

450

31

Evfrosinya

3.16

5.62

370

704

Interamniya

3.06

5.40

350

511

Davida

3.19

5.69

323

65

Kibela

3.42

6.35

309

52

Yevropa

3.10

5.45

289

451

Patientiya

3.06

5.37

276

Yerga davriy yaqinlashib turadigan asteroidlar:

?

Asteroid

yoldosh nomi

Quyoshdan ortacha

uzoqligi

(a.b.)

Aylanish davri

(yil)

Diamteri

(km)

Yerga eng yqin

kelgan masofasi

(mln. km.)

-

Germes

1.29

1.47

1

0.6

-

Adonis

1.97

2.76

0.3

1.5

1620

Geografos

1.24

1.39

3

2

-

Apollon

1.49

1.81

1

3

1566

Ikar

1.08

1.12

1

6

1221

Amur

1.92

2.67

2

15

433

Eros

1.46

1.76

23

23

Yangilаndi: 30.07.2016 16:21  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

"Dohiyona" qisqartirish:

????????????????????????


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 766
O'qilgan sahifalar soni : 2645509

Tafakkur durdonalari

Dunyoda ilmdan o'zga najot yo'q va bo'lmagay! (Imom Buxoriy)