Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Horijlik olimlar Barbara Mak-Klintok.

Barbara Mak-Klintok.

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 3
Juda yomon!A'lo! 

Barbara Mak-Klintok.

(1902 - 1992)

Barbara Mak-Klintok genetika sohasining eng yuksak ilmiy salohiyatga ega olima va tadqiqotchisi bo’lib, u genetika sohasidagi ilmiy izlanishlari natijasda 1983 yilda fiziologiya va tibbiyot yo’nalishlaridagi  Nobel mukofotiga loyiq topilgan.

 

 

Barbara Mak-Klintok 16 mart 1902 yilda AQSHning Konnektikut shtati, Xartford shahri datavallud topgan. Keyinchalik ularning oilasi Nyu Yorkka ko’chib o’tdiva Barbara Bruklindagi o’rta maktabda o’qiy boshladi. Uning onasi Barbaradigi tabiiy fanlarga bo’lgan qiziqishni ma’qullamas edi. Lekin baribir, uning 1919 yilda Nyu York shtatidagi Itake shahri, Kornell universitetiga o’qishga kirishiga to’sqinlik qilmadi. U mazkur universiteda Botanikadan chuqur ta’limoldi. 1923 yili bakalavr diplomini qo’lga kiritdi. Bir yil avval u genetika bilan jiddiy qiziqib qolgan edi. 1927 yilga kelib Barbara Mak-Klintok fan doktori ilmiy unvoniga sazovor bo’ldi. Lekin, o’sha vaqtda Kornell universitetida ayollarning genetika bilan shug’ullanishi qat’iy ta’qiq ostida bo’lgani uchun, Barbara Mak-Klintokning ilmiy unvoni rasman Botanika yo’nalishida qayd etilgan edi. Shuyildan e’tiboran olima ayol, o’zi ta’lim olgan universitetda Botanikafanidan o’qituvchi bo’lib ishlay boshladi. Olimaning mazkur o’quv yurtidagi O’qituvchilik faoliyati 1931 yilgacha davom etdi.

 

Universitetda Barbara Mak-Klintok o’z talabaliri va hamkasblari bilan maxsus genetik tadqiqot guruhi tashkilladi. O’zi esa makkajo’xori xromosomalarini ilmiy tekshirish bilan jiddiy shug’ullandi. Barbara Mak-Klintok makkajo'xori hujayralarining bo’linish jarayonida, xromosomalarning bir guruh fragmentlarining o’zaro almashinuvi yuz berishini payqab qoldi va ular yangi avlodda gen o’zgarishlarini keltirib chiqaruvchi asosiy omil ekanligini aniqladi.

1920 yillarga kelib olimlar roentgen nurlanishlari makkajo'xorining urug’lik donlarida birqancha kutilmagan mutatsiyalarni keltirib chiqarishini aniqladilar. Barbara Mak-Klintokga birnechta nurlantirilgan makkajo'xori donlarini tadqiq qilish vazifasi topshirildi. Ularda olima «xalqa xromosomlar» o’z struktirasi va shaklini o’zgartirib, xalqaga birlashib olgan xromosomalar turlarini aniqladi.

Barbara Mak-Klintok bunday xalqalarning uchlarida alohida turdagi, ularni rentgen nurlanishlaridan himoya qiluvchi maxsus strukturalar – telomerlar joylashgan bo’lishi mumkin degan taxminni ilgari surdi. Lekin hujayraning navbatdagi bo’linishi yuz berganida, telomerning bir qismi yo’qolib qolardi va xromosomaning himoya qoboliyati yo’qqa chiqardi va oxir oqibatda, hujayra nobud bo’lar edi. Aytgancha, o’sha telomerlarni hozirgi vaqtda ham olimlar faol tadqiq qilishmoqda. Sababi ular saraton kasalliklarida qayd etiladigan jarayon – hujayraning tartibsiz bo’linib ko’payishining mohiyatini anglashga kalit bo’lishi mumkin ekan.

1931 – 1936 yillarda gentika bilimdoniga aylangan olima Kaliforniya universitetida faoliyat olib bordi. 1931-1933 yillar davomida unga AQSHning milliy ilmiy-tadqiqot kengashinin gmaxsus stipendiyasi tayinlandi. 1933-1394 yillarda u Gugenxeym fondining stipendiyasiga tavsiya etildi. Olimaning ilmiy yutuqlari brogan sayin yaqqol ko’zga tashlana boshladi. 1936 yilga kelib, Barbara Mak-Klintok Missuri universitetiga ishga o’tkazildi. U yerda olimaning ilmiy tadqiqot bilan shug’ullanishi uchun sharoit yanada yaxshi vavaqti ham yetarli bo’lib, 1941 yilgacha gen sohasi tadqiqotlari yetakchisining asosiy tajriba o’chog’I bo’li bqoldi. 1941 yilda Barbara Mak-Klintokni Nyu Yorkdagi Klod-Spring Xarbor genetika laboratoriyasining kafedra mudirasi lavozimiga tayinlashdi. Bu laboratoriyada Barbara Mak-Klintok makkajo'xorining birnecha avlod chatishtiruvlarida, donning tashqi xususiyatlari qanday o’zgarayotganligini chuqur tadqiq qildi. 1944 yilga kelib, Barbara Mak-Klintok AQSH milliy fanlar akademiyasiga a’zolikka qabul qilindi.

Chex olimi Gregor Mendelning 1860 yillarda ilmiy jamoatchilkka taqdim etgan dominant va retsessiv genlar haqidagi ta’limoti gen o’zgarishlari sohasini chuqurroq tadqiq etish uchun yetarli emasligini birinchi bo’lib Barbara Mak-Klintok tushunib yetdi. U yana shunday xulosaga keldiki, gen o’zgarishlarini faqat ba’zi genlar xromosomalardagi o’z joylashuvlarini o’zgartirib bo’lganidan keyingina va boshqa genlarni «o’chirish» yoki, «yoqish» (faollashtirish) uchun ta’sir ko’rsata boshlagan jarayondagina tushuntirish mumkin ekan. Olima bunday genlarni «Nazoratchi birliklar» deb atadi. Shunigdek, ularni «sakrovchi genlar» deb ham ataladi.

Genetika sohasidagi AQSHning eng yetakchi olimiga aylangan Barbara Mak-Klintok 1945 yilda Milliy Genetika jamiyatining prezidenti bo’lib saylandi. 1951 yilga kelib, olima o’zining «Nazoratchi birliklar» ta’limotini hamkasblari muhokamasiga havola qildi. Bu paytda ko’plab olimlar  gen  o’zgarishlarining qaysi yo’sinda borishi va qanday natijaga olib kelishini oldindan bilish mumkin emasdegan yanglish tushunchada turib oldilar. Ba’zi ilmiy arboblar esa Barbara Mak-Klintokning olamshumul g’oyalarini butunlay inkor qilishdi.

Bunga qaramay Barbara Mak-Klintok makkajo'xori ustidagi genetic tekshirishlarni to’xtatib qo’ymadi. U har yili Markaziy a Janubiy Amerika davlatlariga ekspeditsiyalar  uyushtirib, qadimgi hundu qabilalarining makkajo'xorini qanday qilib madaniylashtirishgani borasida jiddiy izlanishlar olib bordi. 1960 yilga kelib DNK kashf etilgach, biologlar sakrovchi genlarning tabiatda mavjudligini rasman tasdiqlashdi. Ularni hozirda «Transpozonlar» deb ataladi. Transpozonlar barcha tirik organizmlarda mavjud bo’lib, genetic o’zgarishlarda o’ta muhim ahamiyat kasb etadi. Endilikda olimlar Barbara Mak-Klintokning makkajo'xori bilan olib brogan ilmiy ishlarining ilmiy – amaliy ahamiyatini tan ola boshlashdi. 1965 yilga kelib olima Kornell universitetining professori ilmiy unvoniga sazovor bo’ldi. Olimaga berilgan yuksak e’tiroflar orasida 1970 yildagi «Milliyilmiy medal», hamda, Kolumbiya universitetining Luiza Gross-Xorvits mukofoti (1982) buni tasdiqlab turibdi.  1983 yilga kelib esa olima Fiziologiya va Tibbiyot yo’nalishlaridagi Nobel mukofotiga loyiq topildi. Bu vaqtda u 81 yoshda bo’lib, o’zining  eng muhimi lmiy kashfiyoti uchun ancha kech taqdirlangan edi (32 yildan son’g!). Barbara Mak-Klintok 1992 yilda Hantingtonda vafot etdi.

Yangilаndi: 21.08.2013 07:39  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Bildirilgan fikrlar   

 
0 #1 Javob: Barbara Mak-Klintok.Bakhtisher Aslonov 2015-08-03 10:31
Barbara Mak Klintok haqida ilgaritdan bilsamda bu maqolani o'qib yangidan yangi ma'lumotlarga ega bo'ldim. Transpozonlarni 1950 yilda mavjud ekanligini e'tirof etgan olima fan taraqqiyotida muhim bir o'zgarish yasagan edi. Ajoyib maqola uchun Muzaffar akaga cheksiz hurmatlar!
Iqtibos
 

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Buyuk olimlar fotogalereyasi

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

СмешноУлыбаюсьПодмигиваю

Agar qizil qalpoqcha,
bo'ridan yorug'lik tezligiga yaqin tezlikda qochsa,
u infraqizil qalpoqchaga aylanadi...



Tafakkur durdonalari

Ilm-Fan Taraqqiyotni yetaklovchi kuchdir!