Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish

TEOFAST PARATSELS

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 0
Juda yomon!A'lo! 

TEOFAST PARATSELS

(14931541)

XVI asrda garb tibbiyot va alkimyogarlik fanlari uchrashgan nuqtada yangi arbob: Teofast Paratsels ajoyib jarroh hakim va alkimyogar, feliga kora tajang va qors kishi, jarrohlik tigi hamda jang hanjarini bir xilda mahorat bilan ishlata oladigan kop qirrali shaxs paydo boldi.

Haqiqiy kimyo oltin qidirishda emas, odamlar uchun dori malhamlar tayyorlashda namoyon boladi! deb etirof etgan edi Paratsels, va bu sozlar uning hayotiy shiori bolib qoldi.

Filipp Aureol Teofast Bombast fon Gogengeym, taxallusi Paratsels, 1493 yilning 10 noyabr kuni Sheytsariyaning Shvits kantoni, Eynzideln shaharchasida tugildi. Erta yoshlaridanoq tibbiyot fanlariga qiziqish bilan oqishga kirishib, Germaniya, Fransiya va Italiyadagi kozga koringan hakimlardan tahsil oldi. Oqish yillaridayoq Paratsels kimyo bilan jiddiy shugullana boshlagan. U faqatgina tajribalar otkazish bilan cheklanib qolmay, konlarda, shaxta va tog-kon sanoati zavodlarida ishlab, amaliy ish tajribasini ham orttirib bordi. Paratsels oz faoliyatida eng katta etiborni kimyo yutuqlarini tibbiyotga tadbiq etishga qaratdi. Uning bu sai harakatlari natijasida, yangi fan yonalishi yatrokimyo[1] paydo boldi.

Paratselsning talabalik yillarida universitetlarda kimyo fani alohida fan sifatida oqitilmas edi. Kimyoviy hodisalar va tushunchalar asosan, falsafa fanida, moddalarning paydo bolishi va yoqolishi haqidagi umumiy tasavvurdagi tushunchalar asosida izohlanib otilardi. Kimyoviy tajribalar bilan esa kop sonli dorixonachilar va alkimyogarlar shugullanishgan. Alkimyogarlar metallarni bir turdan boshqasiga aylantirish (asosan oltin hosil qilish maqsadida bolganlar) jarayonida, yol - yolakay yangidan yangi moddalarni ham kashf qilib, yoki bazi moddalarning olinish usullarini ochib borardilar. Bir vaqtning ozida, qadimgi yunon olimlari Empedokl, Aristotel, Levkipplarning tabiat falsafasi haqidagi talimotlarini ham rivojlantirib borganlar. Bu talimotlarga kora, tabiatdagi moddalar, ancha sodda qismlarga bolinib, ular element deb atalardi. Bunday elementlar Levkipp va Demokrit tushunchasiga kora mayda zarralar atomlar bolib, ular modda sifatiga ega bolmay, balki bir biridan faqat olchamlariga kora farq qiladigan elementlar deb uqtirilgan. Paratsels ham oz ishlarida dastavval ana shu tamoyillarga suyangan.

1515 yili Paratsels Florensiyada tibbiyot doktori darajasini qolga kiritdi. Lekin u ozining Florensiyada olgan bilimlari bilan qanoatlanib qolmadi. Toshakda yotgan ogir bemorga yordam korsatushda zamona hakimlari qanchalik nonoq ekanliklarini kuzatib, Paratsels bu sohadagi bilimlar qadimgi davrlardan beri nihoyatda kam takomillashganini etirof etdi va mazkur sohani yangi bosqichga kotarish uchun boshqacha davolash usullari va yonalishlarini joriy qilish kerakligini takidladi. Yangicha tibbiyot tizimini tashkillash uchun Paratsels ozining koplab mamlakatlarda korgan va organgan tajribalarining eng yaxshi namunalarini birlashtirishga qaratdi.

Paratsels ozi qoldirgan malumotlarga kora, u turli yillarda oz zamonasining eng yetuk tibbiyot allomalaridan talim olish uchun Parij, Monpelye shaharlarida bir muddatdan yashadi. Italiya va Ispaniyada boldi. Lissabonda maruzalar tingladi. Keyin Angliyaga yol oldi. Songra Prussiya, Polsha, Vengriya, Valaxiya va Xorvataiya mamlakatlarini kezib chiqdi. Ozi bolgan barcha shahar va mamlakatlardagi eng yetuk hakimlardan, davolash sanatining nozik qirralarini ozlashtirdi. U faqat hakimlardan ish organish bilan cheklanmasdan, sartaroshlar, hammomchilar va ruhoniy duo va muqaddas yozuvlar va suvlar bilan davolaydigan odamlardan ham davolash sirlarini ozlshtirishga harakat qildi.

Keyin Paratsels sayohat davomida ozlashtirgan va organgan barcha bilimlarini amalda qollash uchun oz shaxsiy faoliyatini boshlab yubordi. Dastavval Daniya qiroli Krsitian armiyasining harakatdagi qismlarida harbiy hakim sifatida ishlab, bir necha yurishlarda qatnashdi. Keyinroq Niderlandiya armiyasida ham feldsher bolib xizmat qildi. Harbiy hakimlik amaliyoti unga katta tajriba toplash maydoni bolib, ulkan amaliy konikmalar hosil qilishiga sababchi boldi.

1524 yilga kelib Paratsels yurt kezib darbadar yurishni toxtatib, Zaltsburgda qonim topdi; lekin bu shaharda ham u atiga bir yil yashadi holos. Chunki u tomonidan qollab quvvatlangan oddiy dehqonlarning shahar feodallariga qarshi harakati, mahalliy hokimiyat vakillarining gazabini qozgatdi va u tezkorlik bilan Zaltsburgni tark etishga majbur boldi.

1526 yilni Paratsels Strasburgda otkazdi. Bu paytda uning hakimlik mahorati haqida Yevropaning kop davlatlari aholisi keng xabardor bolib ulgurgan edi. 1527 yilda uni Shveytsariyaning eng boy va rivojlangan shaharlaridan biri Bazelga bosh hakim sifatida ishlashga taklif qilishdi. Bazelga kelgan paytidayoq u mahalliy boy savdogarlardan birini anchadan beri qiynab kelayogan va shahar hakimlarining amaliyotlari kor qilmayotgan otkir hastalikdan davolab, katta shuhrat qozondi. Bu voqea sabab bolib, Bazel universitetining tibbiyot kafedrasini boshqarishni unga ishonib topshirishdi. Biz yuqorida Paratselsning shaxsiy xulq atvori haqida yozgan edik: u qiziqqon, tajang va qors kimsa bolib, ozi yoqtirmagan narsalar ustidan tez janjallashib ketardi. Shuningdek uning tarixiy ilmiy manbalarga ham munosabati hurmat yuzasidan bolmagan. Bazel universitetida qilgan birinchi maruzasini Paratsels hammani hayron qoldirib, Galen va Ibn Sinoning asarlarini talabalrning koz ongida yoqib yuborish bilan boshladi. U mening boshmoqlarim ham bu ikki eski va siyqasi chiqqan narsadan koproq biladi[2] deb qichqirgan ekan.

Bazel universitetida Paratsels kiritgan yangi pedagogik usul shu boldiki, talabalrga maruzalar ularning ona tilida oqilishi joriy etildi. Odatda Yevropaning barcha universitetlarida darslar ananaviy ravishda Lotin tilida olib borilar edi. Paratsels maruzalarni olmon tilida oqiy boshladi. Bu narsani yangi professor Paratsels orta asrlarning aqidaparastlikka asoslangan va real voqelikda yiroq tibbiy tushunchalariga qarshi kurash deb izohladi.

Paratselsning falsafiy qarashlari uning koplab asarlarida quyidagi shaklda namoyon boladi: tabiat va inson ortasida muvozanat saqlanishi kerak. Oqilona jamiyat tartibi yuzaga kelishi uchun undagi kishilarning ozaro hamjihatlikdagi mehnat faoliyati va moddiy boyliklardan foydalanishdagi teng huquqlilik tamoyillari zarur.

Paratselsning falsafaga oid ishlarida orta asrlarga xos bolgan diniy talimotlarga qarshi fikrlar ham mavjud bolib, u hudojoylikka asoslangan va jamiyatdagi har bir ikir chikirlarga ham tasir otkazishga intiladigan cherkov siyosatini qattiq qoralardi. Jamiyatda ham ornashib qolgan aqidaparastlik va barcha narsani din prizmasi orqali talqin qilsihga asoslangan tushunchalarni, feodal jamiyatning oddiy fuqaroga nisbatan adolatsizliklarga indamay qarab turishini keskin jumlalar bilan tanqid qilgan. Xususan u shahar mamuriyati amaldorlarini ham, cherkov ruhoniylarini ham qoloq deb atagadi.

Bu kabi erkin fikrlilik va oz mulohazalarini ochiq bayon qilish tufayli Paratsels Bazeldagi mahalliy amaldorlar va ruhoniylarning taqibiga uchray boshladi. 1528 yilda u shaharni yashirincha tark etishga majbur boldi. Chunki unga nusbatan shakok aybi qoyildi, sudda jinoyatchi sifatida soroqqa tutilishi kerak edi. U Shveytsariyaning Ashentsell togli hududlarida qishloqma qishloq kochib berkinib yurib, bazan yerlik aholini davolash bilan tirikchilik qilib yurdi. U keyinroq Kolmar shaharchasida bir muddat (tahminan 6 oy) toxtab, hakimlik bilan shugullandi. Lekin u yerda ham mahalliy davolovchilar bilan kelisha olmay uzoq tura olmadi. Kolmarda uning shuhrati tez ortib ketgandi. U bishqalar umidsiz deb baholagan bemorlarni oyoqqa turgazardi. Uning raqobatchi dushmanlari paydo boldi. Uning hurfikrliligi, bilganidan qolmasligi hamkasblarini gazabini qozgatardi. Bundan tashqari Paratsels alkimyogarlikni ham doimiy kasb qilgan bolib, doimiy har xil tajribalar olib borar edi. Kolmardaligida ham u ozining ihqibozlik bilan olib brogan turli sinov tajribalarini deyarli har kuni olib borardi. U kozlagan maqsadiga erishmaguncha bir tajribani qayta qayt davom ettiraverardi. Uning ishlari natijasida paydo bolayotgan turli kimyoviy hodisalar (reaksiya korinishlari, masalan, yonish, portlash, yoki suyqlik ajralib chiqishi va ho kazo) ilmiy tushunchasi yoq odamlar tomonidan boshqacha koz bilan talqin qilinardi. Paratselsni ichiga shayton kirib olgan deb, dahriylikda gumonsiray boshlashdi. Kolmarda katolik cherkovi aqidalari hukmronlik qilardi. Ularga qarshi chiqishning har qanday korinishi shirk deb elon qilingan va bunday fikr va davolar egasi kofir bolib, cherkov qoidalariga kora qatl qilingan. Bu narsalar vaqti kelib bizning qahramonimizga ham tahdid sola boshladi. Kolmar katolik cherkovi ruhoniylari Paratselsning payini qirqish harakatiga tushib qolishdi. Shu tufayli Paratsels bu shaharni ham tark etishga majbur boldi. Darbadar hakimning navbatdagi manzili Eslingen, keyin esa, Nyurnberg shaharlari boldi. Nyurnbergda u oz ilmiy xulosalarini bayon qilgan risolalarni chop ettirmoqchi edi. Bu vaqtga kelib u anchagina qolyozmalar taxlab qoygan, doimiy yukxonasida yuzlab sahifalardagi asarlar ham doimiy shaharma shahar kezardi. U oz kuzatishlarini, olgan natijalarini, xulosalarini muttasil qayd qilib borgan. Aytishlaricha u favqulodda ishchanlik bilan, yozuv stolid kunlab otirishi va uxlamasdan yozuv chizuv ishlarini olib borishi mumkin ekan.

Vanihoyat unga omad keldi. U ketma ket tortta kitobini nashr ettirdi. Lekin hursandchilik uzoqqa chozilmadi. Nyurnberg shahar hokimining farmoyishi bilan Paratsels idhlarini chop etish taqiqlandi. Bunga Leyptsig universitetining tibbiyot fakulteti professori va boshqa ilmiy hodimlarining etirozi sabab bolib, ular Paratselsning tibbiyotga oid yangi goyalarini qabul qila olmadilar. Aksincha ozlarining togri deb hisoblagan tibbiy tushunchalariga zid deb baholab, Paratselsni bilimsizlikda ayblashdi.

Shunda Paratsels achchiqlangancha Nyurnberg va uning hokimiyatini haqoratlab u yerdan ham chiqib Insburk shahriga yol oldi. Insburkda Paratsels hakimlik amaliyoti bilan shugullanishni maqsad qilgan edi. Insburk burgomisteri Paratselsning ahvoliga diqqat bilan, uzoq razm soldi. U bunday yirtiq yamoq ust boshli va qopol muomalali kimsanining tibbiy mutaxassis ekanligiga ishona olmadi. Qollarining tibbiyot ishi uchun ota dagal ekanligiga ishora qildi va uni qallob deb atab, shaharni tark etishni buyurdi. Bu orada Paratsels Shtertsingda olat epidemiyasi tarqalganini eshitib, u osha yerga yol oldi. Manzilga yetib borgach, bemorlarning uylarini kozdan kechirib, ularni oz usullari bilan davolashga kirishdi va kasallik ochogini topishga qattiq harakat qildi.

Lekin epidemiya yoq bolib, olat chekingacha, Paratsels endi Shtertsingdan ham ketishga majbur boldi va yana darbadarlik hayoti boshlandi. U joylashmoqchi bolgan barcha shaharlarda mahalliy hokimyiat vakillari uni sovuq kutib olishar edi. Agar Paratsels hokimiyat amaldorlari bilan til topishgan taqdirda ham, katolik cherkovi tasiri ostida tayziqlarga duch kelaverar edi. Uni protestantlar ham yoqimsiz kimsa deb hisoblashgan. Lekin unga kutilmagan tarafdan omad kelib qoldi.

Paratselsning Katta jarrohlik deb nomlangan ilmiy ishi avval Ulm shahrida, keyin esa Augsburgda nashrdan chiqdi. Bu kitob Paratselsning uzoq yillik mashaqqatli mehnatlarini samarasi sifatida katta mashhurlik keltirdi.

Alkimyogarlarga xos mantiqqa asosan Paratsels tabiatdagi hamma moddalar bir biri bilan birika oladigan mayda zarralar elementlardan tarkib topgan degan fikrda edi. Agar moddani parchalansa, bu elementlar bir biridan ajralib ketadi. Boshqa alkimyogarlardan farqli ravishda Paratsels, bracha elementlarnin boshlangich negizi uchta narsa oltingigurt (yonish uchun negiz), simob (buglanish uchun negiz) va tuzlardan (otga chidamlilik negizi) tashkil topadi deb hisoblagan.

Paratsels talimotidagi eng katta yangilik esa, u barcha jismlarnga, xususan odam organizmiga ham huddi shunday xususiyat bilan sifat bergan. Uning takidlashcha, odam tanasi ruh, qalb va jasaddan iborat bolib, bu uch elementning muvozanatining buzilishi, hastaliklarni keltirib chiqaradi. Agar organizmda oltingugurt miqdori ortib ketsa, odam olat yoki tutqanoq bilan kasallanadi; simob ortib ketsa, qoqshol kelib chiqadi; agar tuzlar miqdorida ozgarish paydo bolsa, oshqozon ichak kasalliklari kelib chiqadi. Hakimning vazifasi esa, bemor tanasidagi ushbu elementlarning munosabatini aniqlash va ularni tartibga keltirishdir. Ularni tartibga solish uchun esa malum kimyoviy prepearatlarning tasiri bilan harakat qilsih mumkin. Shu tufayli, kimyoning birinchi navbatdagi vazifasi, davolash uchun foydalanish mumkin bolgan moddalarni qidirib topish bolishi kerak. Bu maqsadda Paratsels oz bemorlarida mishyak, mis, qorgoshin, simob va surmaning turli birikmalarining tasirini qollab kordi va sinovlar olib bordi. Unga alohida mashhurlik keltirgan natijalardan biri simob yordamida erkaklar jinsiy azolari hastaliklarini davolash usulini ishlab chiqqanligi boldi.

Kimyoviy atjribalar Paratselsning kop vaqtini band qilardi. U tajribani olib borar ekan, natijalarni va jarayonni muttasil aytib izohlab turardi va uning ogzidan chiqqan barcha sozlarini kotib yozib olardi va keyinroq lotin tiliga ogirib chiqardi. Tarixchilarning aytishicha, Paratselsning koplab fikrlari tarjima davomida notogri talqin qilingan va manosi buzib yuborilgan. Kop mulohazalarini esa Paratselsning dushmanlari yoq qilib tashlashgan ekan.

Paratselsga doimiy taqiblar halal berardi. Uni osam tanasini kimyoviy tajribaxonaga aylanturib yuborganlik aybi bilan doimiy tahdid qilishardi. Bu borada albatta cherkov namoyondalari faollik korsatishardi.

Aytganimizdek, kitob nasgrdan chiqqach, Paratselsning ham moddiy ham ijtimoiy mavqei yaxshilana boshladi. Uni endi boyvachchalar ham korikka taklif qilishardi, unga amaldorlar va mashhur shahslar davo istab murojaat qilishardi. U Bogemiya qiroli Iogann fon Leypnikni davoladi. Venada esa qirol Ferdinand uni yaxshi kutib olib, ozining tan sihatlik darajasini tekshirtirdi.

Uni tan ola boshlashgan vaqtlarda ham darbadar olim kechalari bilan ilmiy ishlarini yozib chiqar edi. Bunga sabab qilib u kunduz kunlari bemorlarni davolashga vaqt ajratolmay qolishdan qorqib, kechasi bu ishlarga ham ulgurishi kerakligini aytgan ekan. u ozi egallagan bilimlar va ochgan yangi kashfiyotlarini, topgan davo choralarini boshqalarga ham malum qilishni, jarrohlik amaliyoti uslubiyotini, davolash taktikalarini, dorilarning tasir mexanizmlarini batafsil tushuntiradigan ilmiy qollanma tayyorlashni maqsad qilgan edi. Paratsels ozi erishgan natijalarga butun jamiyat egalik qilishini va undan keyin ham odamlarga nafi tegishini istardi.

Uning songgi manzili Zaltsburg boldi. U shahar chetidagi kichik kulbasini ham tibbiyot amaliyoti, ham, kimyoviy tadqiqotlar bilan shugullanishga sharoit yetarli qilib jihozladi. Umrining songgi kunlarigacha odamlarni, ayniqsa jamiyatning kambagal va qashshoq qatlamlarini davolash bilan shugullandi. 1541 yilning 24 sentyabr kunida, kasallik tufayli vafot etdi.

Zaltsburgdagi Paratsels qabrida katta lavha ornatilgan. Unda shunday satrlar bilan marhum yodga olinadi: Bu joyda ogir yaradorlarni, moxovlarni, va boshqa davosiz kasalliklarni sanat darajaida davolagan va oz mol mulkini kambagallarga taqsimlab berishni vasiyat qilgan ajoyib tibbiyot hakimi, Filipp Teofast dafn etilgan. 1541 yilning sentyabrining 24 kunida u hayotni olimga almashtirdi.


[1] Yatrokimyo, yoki iatrokimyo XVI XVIII asrlarda tibbiyot fanlarida hukm surgan talimot. Unga kora odam organizmidagi barcha jarayoznlar kimyoiy hodisa sifatida qaraladi, kasalliklar esa, kimyoviy muvozanatning buzilishi deb talqin qilinadi.

[2] Paratselsning bazi sozlari axloq meyorlariga va maqola sifatiga togri kelmasligi uchun, boshqasiga almashtirildi J.

Yangilаndi: 14.08.2013 19:20  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Buyuk olimlar fotogalereyasi

Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Agar arktangens shimoliy yarimsharda mavjud bo'lsa,
demak, janubiy yarimsharda

Antarktangens ham mavjuddir!!!


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 766
O'qilgan sahifalar soni : 2645535

Tafakkur durdonalari

Ilm-Fan Taraqqiyotni yetaklovchi kuchdir!