Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish

Saturn

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 7
Juda yomon!A'lo! 

Saturn

Saturn quyosh tizimidagi sayyoralar ichida kattaligi boyicha ikkinchi, quyoshdan uzoqlashish tartibida oltinchi sayyora bolib, Quyosh atrofida toliq aylanib chiqish davri 29.46 yil ni tashkil qiladi. Bu sayyora, quyosh tizimidagi qurollanmagan koz bilan ham korib boladigan 5 ta sayyoraning biri bolib, uning korinadigan yulduz kattaligi birinchi yulduz kattaligidan ham yorqinroqdir. Garchi ekvatorial diametri Yupiternikidan ozgina kichik bolsa hamki, massasiga kora Yupiterdan ancha far qiladi - deyarli uch barobar. ortacha zichligi juda kichik - 0.7 gr/sm3. Kichik zichlik shu bilan izohlanadiki, bu gigant sayyora asosan vodorod va geliydan tashkil topgan bolib gaz gigantlari turkumiga kiradi. Lekin uning sirtidagi bosim ham Yupiterdagidek katta emas. Saturnning ekvatorial radiusi 60300 km, qut radiusi esa 54400 km ni tashkil qiladi. Uning massasi Yernikidan deyarli 95 marta katta, lekin uning ortacha zichligi esa, 0.69 g/sm3 bolib, quyosh tizimi sayyoralari ichidagi, ortacha zichligi, suvning ortacha zichligidan kichik bo'lgan yagona sayyoradir. Sirtidagi erkin tushish tezlanishi 10.44 m/soniya2. Saturn quyosh atrofida 29.5 yilda bir marta toliq aylanib chiqadi. Undan quyoshgacha bo'lgan masofa 1430 million km, yoki, 9.58 a.b. ni tashkil qiladi. Orbita boylab aylanish tezligi 9.69 km/soniya.

Spektral tahlil yordamida Saturn atmosferasida bir necha xil molekulalar aniqlandi. Saturn bulutlari aftidan sayyoradagi eng qattiq jismlar bolsa kerak. Saturnagi atmosferada metan gazi erish haroratiga yaqin –184 ºC sharoitda boladi. Saturn atmosferasi 96,3 % vodorod va 3,25 % geliydan iborat. Bundan tashqari etan, fosfen, ammiak va boshqa gazlarning aralashmalari aniqlangan. Saturn atmosferasining yuqori qatlamlari kuchli ammiak bulutlaridan iborat. Quyi atmosfera qatlamlarida esa ammoniy gidrosulfid (NH4SH) bulutlari aniqlangan. Saturn atmosferasida tezligi 500 m/soniyagacha yetadigan kuchli dovullar esishi qayd etilgan. Saturnda ham Yupiterdagidek oziga xos, kozga darhol tashlanadigan tashqi doglar kuzatiladi. Ulardan biri ulkan oq oval har 30 yilda bir marta paydo boladi.

Saturnda ham magnitosfera mavjud ekanligini ilk marta 1979-yilda Pioner-11 fazoviy apparati orqali kashf etilgan edi. Saturn magnit maydoni va quyosh shamoli uchrashadigan chegara Saturndan 20 radius masofada joylashgan.

Teleskop orqali kuzatilganda dastlab kozga tashlanadigan yaqqol manzara Saturn ekvatori boylab uni orab turgan halqa bolib, undan tashqari, xiraroq rangdor doglarni ham korish mumkin. Saturn halqasini 1610-yilda Galileo Galiley kashf qilgan edi. Bu Quyosh tizimidagi eng hayratlanarli hodisalardan biri bolib, halqa Saturnni butun ekvator tekisligi boyicha qurshab olgan va sayyora sirtiga umuman yaqin kelmaydi. Saturn halqasi, oraliqlarini fazo boshligi ajratib turuvchi bir necha konsentrik halqalardan iborat. Ularni lotin alifbosidagi harflar bilan belgilanadi. Sayyora sirtidan eng chetki bolgan tashqi - A halqa, ikkinchi va eng yorqin B halqa, ichki halqa - C, hamda, Saturn sirtiga eng yaqini, va undan alohida holatda korish mushkul bolgan D halqalardan iborat. Shuningdek, deyarli shaffof bolgan D halqa ham aniqlangan. Saturnning barcha halqalari sayyora atrofida aylanadi. Ichki halqalar tashqi halqalardan kora kattaroq tezlik bilan aylanishi ma'lum. Halqalar tekisligi Saturn ekvatori tekisligiga nisbatan deyarli mos keladi va orbita tekisligiga esa 27º burchak ostida ogish bilan, doimiy ravishda sayyora gravitatsiyasi ta'sirida turadi va ular asosan 1-3 sm olchamdagi son sanoqsiz mayda tabiiy yoldoshlardir. Zamonaviy ma'lumotlarga tayanadigan bolsak, halqalarning kengligi 3.5 km atrofida. Halqalarning umumiy tashqi diametri 275000 kilometrni tashkil qiladi.

Saturnning tabiiy yoldoshlari mavjudligi haqida 1609-yilda dastlabki bolib uni teleskop orqali kuzatgan Galileo Galiley fikr yuritgan edi. Uning kuzatishlarida Saturn yagona yaxlit osmon jismi emas, balki ozaro tutashgan jismlardek taassurot uygotganini yozadi. Lekin Galileyning ozi Saturnning yoldoshlarini topa olmadi. 1659-yilda Xristian Gyugens yanada kuchliroq teleskop yordamida, Galiley kuzatgan hodisa aslida Saturnning halqalari ekanligini aniqlaydi. Shu yilning ozida u Saturnning eng yirik tabiiy yoldoshi - titanni ham kashf etdi. 1675-yildan boshlab Kassini ham Saturnni jiddiy organishga kirishdi. U Saturn halqasi yaxlit bolmay, balki ozaro bir-biridan aniq ajralib turuvchi alohida halqalardan iborat ekanligini aniqladi. Shuningdek Kassini Yapet, Tefiya, Diona va Reya tabiiy yoldoshlarini kashf qildi. 1789-yilda U.Gershel Saturnning yana ikkita tabiiy yoldoshini aniqladi - Mimas va Enselad. Keyinchalik Britaniyalik bir guruh olimlar tomonidan Giperion kashf etildi. 1899 yilda esa, Uilyam Pikering yana bir tabiiy yoldosh - Febani kashf qildi. Febaning oziga xosligi shunda ediki, u Saturn boylab, sinxron aylanmasdan balki 500 kundan ziyod muddatda, teskari yonalishda harakatlanadi. 1944-yilda Jerard Koyper Saturnning tabiiy yoldoshi - Titanda atmosfera mavjudligini aniqladi. Bu Quyosh tizimidagi tabiiy yoldoshlar orasida atmosferaga ega bo'lgan yagona va noyob yoldosh hisoblanadi. XX-asrning 80-yillari oxiri va 90-yillari boshida Saturnga yetib borgan kosmik apparatlar yordamida ushbu gaz gigantining yana bir necha onlab tabiiy yoldoshlari aniqlandi. 2009-yilda sayyoraga eng yaqin tabiiy yoldosh, diametri 300 metrlik S/2009 S-1, halqaga tashlagan soyasi orqali sezib qolindi. 2013-yilda Saturnning hozircha songgi tabiiy yoldoshi - Egeon tasnifga kiritildi. U 2008 yilda Kassini fazoviy apparatini tomonidan G halqasini organish vaqtida kashf etilgan edi. Keyinchalik uni ancha avvalgi tasvirlarda ham mavjud bolib, faqat nazardan chetda qolganligi qayd etildi. Hozirgi kunda Saturnning jami 62 ta tabiiy yoldoshi ma'lum.

Saturnning tabiiy yoldoshlari:

?

Tabiiy

yoldosh nomi

Sayyora sirtidan

ortacha

uzoqligi

Aylanish davri

(kun)

Diamteri yoki

olchamlari

(km)

Ochilgan yili

Kashf

etgan olim

1

Mimas

185600

0.94

500

1789

U. Gershel

2

Enselad

238100

1.37

600

1789

U. Gershel

3

Tetis (Tefiya)

294700

1.89

1000

1684

J. Kassini

4

Diona

377400

2.74

800

1684

J. Kassini

5

Reya

527100

4.52

1500

1672

J. Kassini

6

Titan

1221900

15.95

5500

1655

X. Gyugens

7

Giperion

1464100

21.28

400

1848

J. Bond

8

Yapet

3560800

79.33

1500

1671

J. Kassini

9

Feba

12944100

550.4*

300

1899

U. Pikering

10

Yanus

151500

0.75

350

1966

O. Dolfyus

11

Atlas

137670

0.6

49

1980

R. Terril

12

Prometey

139400

0.61

140

1980

Kollins

13

Pandorra

141700

0.63

110

1980

Kollins

14

Epimetey

151430

0.69

140

1980

Fauten

15

Telesto

294660

1.89

24

1980

Rentsema

16

Kallipso

294700

1.89

30

1980

Paku

17

Yelena

377400

2.74

36

1980

J. Lekasho

18

Pan

133600

0.57

20

1990

19

Imir

23040000

1315.4

18

2000

20

Piliak

15200000

686.9

22

2000

21

Tarvos

17983000

926.2

15

2000

22

Idjirak

11124000

451.4

12

2000

23

Suttung

19459000

1017

7

2000

24

Kiviok

11111000

449.2

16

2000

25

Mundilfari

18685000

952.6

7

2000

26

Albioriks

16182000

738.5

32

2000

27

Skadi

15541000

728.2

8

2000

28

Erripo

17343000

871.2

10

2000

29

Siarnak

17531000

895.6

40

2000

30

Tryum

20474000

1094

7

2000

31

Narvi

19007000

1004

7

2003

32

Metona

194000

1.010

3

2004

33

Pallena

211000

1.140

4

2004

34

Polidevk

377400

2.740

4

2004

35

Dafnis

136500

0.594

7

2005

36

Egir

20735000

1116.5

6

2004

37

Befind

17119000

834.8

6

2004

38

Bergelmir

19338000

1006

6

2004

39

Bestla

20129000

1084

7

2004

40

Farbauti

20390000

1086

5

2004

41

Fenrir

22453000

1260

4

2004

42

Fornot

25108000

1490.9

6

2004

43

Xati

19856000

1039

6

2004

44

Girokkin

18437000

932

8

2006

45

Kari

22118000

1233.6

7

2006

46

Logi

23065000

1312.0

6

2006

47

Skoll

17665000

878.3

6

2006

48

Surt

22707000

1297.7

6

2006

49

Anfa

197700

1.037

2

2007

50

Yarnaksa

18600000

942

6

2006

51

Greyp

18105000

905

6

2006

52

Tarkek

17920000

895

7

2007

53

Egeon

167500

0.80812

0.5

2008

54

S/2004 S 7

19800000

1103

6

2005

55

S/2004 S 12

19650000

1048

5

2005

56

S/2004 S 13

18450000

906

6

2005

57

S/2004 S 17

18600000

986

4

2005

58

S/2006 S 1

18981000

970

6

2005

59

S/2006 S 3

21132000

1142

6

2006

60

S/2007 S 2

16560000

800

6

2007

61

S/2007 S 3

20518500

1100

5

2007

62

S/2009 S 1

117000

0.3

2009

Saturnning orbital korsatkichlari

Perigeliy

1 353 572956 km; 9,048 a.b.

Afeliy

1 513 325 783 km; 10,116 a.b.

Katta yarim oq (?)

1 433 449370 km; 9,582 a.b.

Orbita ekstsentrisiteti (e)

0,055 723 219;

Siderik aylanish davri

10 759,22 kun; 29.46 yil.

Sinodik aylanish davri

378,09 kun;

Orbital tezligi (v)

9.69 km/soniya

Peritsentr argumenti

336,013 862

Ogishi

2,485 240

Yoldoshlari

62

Saturnning fizik korsatkichlari

Ekvatorial radiusi

60 268 4 km;

Qutb radiusi

54 364 10 km;

Sirt yuzasi (S)

4,271010 km2 ;

Hajmi (V)

8,27131014 km;

Massasi (m)

5,68461026 kg; 95 yer massasi

Ortacha zichligi (?)

0.687 g/sm3;

Ekvatoridagi erkin tushish tezligi (g)

10.44 m/soniya2;

Oqining ogish burchagi

26.73

Albedo

0,342 bond; 0,47 geometrik albedo

Ekvatorial aylanish tezligi

9.87 km/soat

Sirtidagi ikkinchi kosmik tezlik

35.5 km/soniya;

Korinadigan yulduz kattaligi

+1.47 dan ?0.24 gacha

Sirtidagi harorat

1 bar sathda 134 K

0.1 bar sathda 84 K

Saturn atmosferasi tarkibi:

Vodorod (H2)

~96 %

Geliy (He)

~3 %

Metan (CH4)

~0,4 %

Ammiak (NH3)

~0,01 %

Vodorod deyterid (HD)

~0,01 %

Etan

0,000 7 %

Shuningdek muzlagan holatdagi, ammoniy, suv, ammoniy gidrosulfidi (NH4SH) aniqlangan.


* Boshqalarga nisbatan teskari yonalishda aylanadi.


Bizni ijtimoiy tarmoqlarda ham kuzatib boring:

Feysbukda: https://www.facebook.com/Orbita.Uz/

Tvitterda: @OrbitaUz

Google+ : https://plus.google.com/104225891102513041205/posts/

Telegramdagi kanalimiz: https://telegram.me/OrbitaUz

Yangilаndi: 08.09.2018 09:47  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:
Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Fizika o'qituvchisi bolalarga savol beryapti:

-1 kg temir og'irmi, yoki, 1 kg paxtami?

Bir olg'ir so'zamol bola javob qaytradi:

-Domla oyoqqa tushib ketsami, yoki, tarozida tortib ko'rsami?


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 368
Kiritilgan mаqolalar soni : 780
O'qilgan sahifalar soni : 3594396

Tafakkur durdonalari

Ilm-Fan Taraqqiyotni yetaklovchi kuchdir!