Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Horijlik olimlar Nikolay Kopernik

Nikolay Kopernik

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 18
Juda yomon!A'lo! 

Nikolay KopernikNikolay Kopernik

(1473-1543)

Nikolay Kopernik 1473-yilning 19-fevralida Polshaning Toruni shahrida tavallud topdi. Uning otasi savdogar bo‘lib, bu shaharga Germaniyadan ko‘chim kelishgan edi. Nikolay Kopernik oilada to‘rtinchi farzand bo‘lgan. O‘n yoshgacha Nikolay Kopernik farovon va to‘qchilikda hayot kechirdi. Uning baxtiyor bolaligi, bo‘lajak olim roppa rosa o‘n yoshga to‘lgan vaqtda to‘satdan qayg‘uli yillarga almashindi. Yevropaning deyarli yarim aholisini hayotdan olib ketga o‘lat epidemiyasi Torunga ham yetib kelib, Nikolay Kopernikning otasini ham o‘zining dastlabki qurbonlaridan biriga aylantirdi. Padaridan ayrilgan Kopernikning keyingi taqdiri, uning o‘qishi va tarbiyasi muammolari tog‘asi

Aynan Boloniyada Kopernik astronomiyaga bo‘lgan qiziqishlarini o‘zining ilmiy faoliyatiga asos bo‘ladigan darajada shakllantirdi. 1497 yil 9 mart oqshomida astronom Domeniko Mari Novara bilan birgalikda Nikolay Kopernik o‘zining eng dastlabki ilmiy astronomik kuzatishlarini olib bordi. Bu kuzatishdan keyin Kopernik Oyning kvadraturada joylashgan vaqtidagi yerdan uzoqlik masofasi, yangi oy, yoki to‘lin oy vaqtidagilar bilan bir xil ekan. Universitetda o‘rgatilgan Ptolomey ta’limoti faktlari bilan bunday nomuvofiqlik Nikolay Kopernikni chuqur ilmiy mulohazalar qilib ko‘rishga undadi.

 

 

1498-yilning ilk oylarida Nikolay Kopernik sirtdan Fromborg kaputulining[1] kanonik martabasidagi ruhoniysi bo‘lib qabul qilindi. Bir yil keyin akasi Anjey ham aynan shu kapitulning kanonik ruhoniysiga aylandi. Lekin, bunday martabalarga erishishning natijasi aka – ukalarning moddiy ahvoliga ijobiy ta’sir qilmadi, aksincha, 1499-yil oktyabriga kelib ular butunlay pulsiz qolishdi. Bolonyaga doimiy kelib turuvchi ko‘plab boyvachcha xorijliklar va mahalliy amaldorlar bilan taqqoslaganda ularning moddiy ahvoli juda achinarli edi. Ularga shu vaqtlarda Polshadan Italiyaga kelgan kanonik Bernard Skuletti oz bo‘lsada moddiy yordam berib turdi.

1500-yilda Nikolay Kopernik qisqa muddatda Polshaga qaytadi. Lekin u tezlik bilan yana Italiyaga yo‘l olib, Paduya universitetining tibbiyot bo‘limiga o‘qishga kiradi. Bir vaqtning o‘zida u Ferrara universitetida ilohiyot fanlari doktori unvoniga sazovor bo‘ladi.

Nikolay Kopernik har tomonlama ma’lumotli va o‘qimishli kishi sifatida vataniga qaytdi. Bu qaytish 1503 yilda sodir bo‘ldi. Dastlab u Lidzbark shahrida, keyinroq esa Visla daryosining etagidagi kichik baliqchilik shaharchasi – Fromborkda qo‘nim topib mahalliy cherkovda ruhoniy bo‘lib ishlay boshladi.

O‘zining Italiyada boshlagan astronomik kuzatishlarini Lidzbarkda cheklangan miqyosda davom ettirgan Kopernik, Fromborkda ularni jadal va keng ravishda davom ettirdi. Lekin, bu hududning shimolga xos katta kenglikda joylashganligi, Visla qo‘ltig‘i tez-tez tufayli yuzaga keluvchi tumanlik hamda osmonning muttasil bulutli bo‘lishi Kopernikning tadqiqotlariga jiddiy xalal berardi.

Kopernik kuzatuvlar olib borgan vaqtda hali teleskop kashf qilinmagan edi. Hattoki teleskopgacha bo‘lgan eng ilg‘or va aniq astronomik kuzatuv usullari hisoblangan Tixo Bragening uskunalari ham Kopernikda bo‘lmagan. (Tixo Brage usulidagi noaniqlik ko‘pi bilan ikki minut bo‘lgan).  Uning kuzatuvlari uchun qo‘llagan asboblaridan biri «Trikvertum» nomli parallaks o‘lchovchi uskuna bo‘lsa, ikkinchisi ekliptikaning og‘ish burchagini aniqlash uchun qo‘llagan «Goroskopiy» nomli uskuna bo‘lib, quyosh soatlari, hamda kvadratning bir turi bo‘lgan.

Yaqqol qiyinchiliklarga qaramasdan,  taxminan 1516-yilda yozilgan «Kichik izoh» risolasida, Nikolay Kopernik  o‘zining ta’limotini, to‘g‘rirog‘i hali gipoteza ko‘rinishida bo‘lgan olamshumul g‘oyalarini bayonini keltirdi. Bu asarda u, g‘oyalar uchun matematik isbotlashlar keltirishga urinib o‘tirmadi, chunki, Kopernikning rejasi bo‘yicha, ta’limotning to‘liq bayoni va uning matematik isbotlashlari kattaroq va mukammalroq asarda batafsil yozilishi kerak bo‘lgan.

3 noyabr 1516-yilda Kopernikni Polshadagi Olshtin va Penenjnen hududlaridagi kapitul mulklarining boshqaruvchisi qilib saylashdi. Uning bu lavozimdagi faoliyati 1519-yil kuzigacha davom etib, o‘z xizmat muddati tugagach Fromborkka qaytib ketdi.

Ammo bu safargi qaytish Kopernikka o‘z ilmiy faoliyati bilan jiddiy shug‘ullanishga imkon bermaydigan urush ustiga to‘g‘ri kelib qoldi. Salbchilar bilan jang borar edi. Urush eng tahlikali tus olgan 1520-yilning noyabr oyida Kopernik yana avvalgi lavozimi - Olshtin va Penenjnen hududlaridagi kapitul mulklarining boshqaruvchisi qilib saylashdi. Bu safar u faqat bu ikki hududgagina emas, butun Varmiya o‘lkasiga ham eng katta ruhoniy – boshqaruvchi rolida ish yuritishiga to‘g‘ri kelardi. Chunki Varmiyaning barcha mahalliy  ruhoniylari – episkop va kapitulning boshqa barcha a’zolari urushdan qochib, xavfsiz yerlarga ko‘chib ketishgan edi.

Kam sonli Olshtin garnizoni qo‘mondonligini o‘z zimmasiga olib, Kopernik o‘zining ajoyib harbiy mudofaachilik iste’dodini namoyish qildi. U Olshtin qo‘rg‘on – qal’asi mudofaa qudratini mustahkamlash uchun, qal’aga qurol – yarog‘ va o‘q – dori zaxirasini g‘amlashga, oziq ovqat va suv ta’minotini mukammal qilishga qaratilgan ko‘plab chora tadbirlarni amalga oshirdi. Uning sayi – harakatlari evaziga Olshtin qal’asi dushman hujumiga oxirigacha dosh berib, mudofaachilar g‘olib chiqishdi.

Nikolay Kopernikning ko‘rsatgan bunday shaxsiy qahramonligi va qat’iyatliligi davlat rahbarlari e’tiboridan chetda qolmadi. 1521-yildagi yarashuv sulhi imzolanganidan keyin, Kopernik Varmiyaning komissari etib tayinlandi. 1523 yil fevraligacha esa u Varmiyaning General – boshqaruvchisi lavozimida ishladi. Bu lavozim Kopernikning amaldorlik hayotidagi eng kattasi bo‘lib, u yangi episkop tayinlanguniga qadar uning vazifalarini ham bajarib turdi. O‘sha yilning kuzida, Kopernik Olshtin kapituli kansleri lavozimiga tayinlanadi.

Faqat 1530-yilga kelibgina Kopernikning ma’muriy boshqaruv ishlaridagi faoliyati biroz yengillaydi. Shunga qaramay aynan o‘sha suronli 20-chi yillarda olim o‘zining eng samarali astronomik izlanishlarini bajarishga ham ulgurgan ekan. 1523 yildagi sayyoralar qarama qarshiligi, ya’ni, sayyoraning osmon sferasida quyoshga nisbatan qarama qarshi joylashishi vaqtida Kopernik muhim kashfiyotni ochishga muvaffaq bo‘ldi. Kopernik, sayyoralar orbitasining fazodagi holati qo‘zg‘almas ekanligi haqidagi fikrni inkor qilib, uni 1300 yildan beri kuzatilayotgan va «Almagest» asarida Ptolomey ta’kidlab ketgan ma’lumot apsidning[2] – to‘g‘ri chiziq bo‘lib, uning fazodagi holatini aslo o‘zgartirmasligi haqidagi ta’limotning aksini isbotlash orqali izohlab berdi. Kopernikning aniqlashiga ko‘ra, sayyoraning apsid chizig‘ining vaziyati o‘zgarib turardi.

Lekin, Nikolay Kopernikning hayotidagi eng asosiy ilmiy g‘oyalari baribir uning ma’muriyat tashvishlaridan birmuncha holi bo‘lgan, 1530 – yillarda paydo bo‘ldi. Bu paytga kelib u «Osmon sferalarining aylanishi» nomli ilmiy asarini yozish ustida edi. O‘sha vaqtlarda deyarli bir yarim ming yildan buyon ilmiy jamoatchilik ongida mustahkam o‘rnashib qolgan tushuncha – olam tuzilishning Geosentrik ta’limoti barcha o‘quv yurtlarida va diniy muassasalarda asosiy va eng to‘g‘ri ta’limot sifatida qaralar edi. Qadimgi yunon olimlari Klavdiy va Ptolomeylar asos solgan mazkur ta’limotga binoan, Olam markazida Yer sayyorasi qo‘zg‘almasdan turar, boshqa sayyoralar, va hattoki Quyosh ham yer atrofida aylanishar edi. Mazkur ta’limot astronomiya bo‘yicha ko‘plab hodisalarni tushuntirish imkonini berar edi, xususan, sayyoralarning osmon gumbazi bo‘ylab egri chiziqli harakatini, oy va quyoshning kundalik chiqib, yana botishi kabi tabiat hodisalari, Ptolomey va Klavdiylarning geosentrik nazariyasiga ko‘ra izohlanar edi. Bu ta’limot shuningdek katolik cherkovi tomonidan ham ma’qullangan bo‘lib, din nuqtai nazaridan ham eng to‘g‘ri deb qaralgan.

Kopernikka qadar ham, qadimgi yunon olimi Aristarx Yerning Quyosh atrofida aylanishini ta’kidlagan bo‘lib, lekin u ilmiy jamoatchilik oldida o‘z g‘oyalarini isbotlashga muvaffaq bo‘la olmagan edi.

Osmon jismlarining harakatini kuzatib borib, Kopernik Ptolomey nazariyasi noto‘g‘ri ekanligi haqida xulosa chiqardi. 30 yillik mashaqqatli mehnat va muttasil kuzatuvlar, hamda murakkab matematik hisoblashlardan so‘ng, Nikolay Kopernik Yer ham oddiy sayyoralardan biri ekanligini,  va barcha sayyoralar, shu jumladan, Yer ham Quyosh atrofida aylanishini ilmiy isbotlab berdi. To‘g‘ri, u hali yulduzlar qo‘zg‘almas va harakatsiz ravishda osmon sferasining eng chetki sirtida va Yerdan juda uzoq masofalarda joylashgan deb hisoblashda davom etardi. Lekin u o‘z zamonasi uchun olamshumul va eng shov – shuvli g‘oyani o‘rtaga tashlagan edi.

Yer va boshqa sayyoralar – Quyoshning yo‘ldoshlari ekanligini va uning atrofida aylanishini aniqlab, Kopernik, Quyoshning osmon sferasi bo‘ylab harakatini va ba’zi sayyoralarning ajablanarli va tushunarsiz harakatlanishi sabablarini, hamda, osmon holatining o‘zgarishi hodisalarini ilmiy izohlab berdi. Kopernik, sayyoralar harakatini Yerdagi jismlar harakati kabi mantiqdan kelib chiqib tushuntirib bo‘lmasligini ta’kidlab, o‘zimiz ham yer bilan birga harakatda bo‘lganimizda va sayyoralarning ham harakatda ekanligiga e’tibor berish zarurligini ta’kidlaydi. Kopernikning fikridan iqtibos:

 

«Masalan, biz qayiqda daryo bo‘ylab suzayotganimizda, bizga qayiq va o‘zimiz harakatsiz turgandek, daryo qirg‘oqlari esa teskari tomonga harakatlanayotgandek tuyuladi. Xuddi shunga o‘xshab, yerdagi kuzatuvchiga ham Yer harakatsizdek va Quyosh uni atrofida aylanayotgandek tuyiladi. Lekin aslida Yer Quyosh atrofida aylanadi va bir yilda o‘z orbitasi bo‘ylab to‘liq bir marta aylanib chiqadi»

 

Nikolay Kopernik astronomik tadqiqotlardan tashqari tibbiy bilimlarni ham puxta egallagan bo‘lib, 30 yillarga kelib u mahoratli hakim sifatida ham dong taratgan edi. U Paduyada olgan tibbiy bilimlarini, keyinchalik ham mustaqil rivojlantirib borib, ko‘plab zamondosh mashhur insonlarni – Prussiyaning Gertsoglik va Qirollik amaldorlarini, cherkovning ko‘zga ko‘ringan namoyondalarini, xususan Tideman Gize, Aleksandr Skuletti kabilarni xavfli va yuqumli kasalliklardan davolashga muvaffaq bo‘ldi. Shuningdek, Kopernikning oddiy fuqaroga ham ko‘rsatgan doimiy tibbiy yordami haqida polyak xalqida ko‘plab ijobiy xotiralar saqlanib qolgan. U o‘z davolash tamoyillarida, dori vositalarining ta’sir qilish mexanizmlarini aniqlashga va bemorlarning umumiy ruhiy ahvolini doimiy kuzatib borishga asoslangan, ijodiy yondoshuvga tayanar edi.

1541-yilgacha u kapitulning qurilish g‘aznasi boshqaruvi raisi vazifasini bajardi va shu yili u ancha qarib qolganligini sabab qilib keltirgan holda, bu lavozimdan ketdi. XVI asr kishisi uchun 60 yosh ancha ulug‘  sanalar edi. Lekin olimning ilmiy va tibbiy faoliyati davom etardi. Ayniqsa uning tabobat borasidagi shuhrati doimiy ortib borayotgan edi.

 

Kopernikning shaxsiy hayoti haqida ma’lumot juda kam. U o‘zi faoliyat yuritgan cherkov qoidalariga ko‘ra, oila qurishi mumkin emas edi. Shu tufayli, uning farzandlari bo‘lmagan degan taxmin bor. Lekin tarixchilar Kopernikning 1528 yilda, Frombork kapituli rahbarligida ishlayotgan vaqtida mashhur medal yasovchi va o‘ymakor naqqosh usta – Mats Shilling bilan tanishganligi va uning Anna ismli qiziga ko‘ngil qo‘yganligini e’tirof etadilar. Bunga isbot tariqasida esa, Kopernik o‘sha vaqtda o‘zining tuzgan astronomik jadvallaridan biridagi Venera sayyorasiga bag‘ishlangan qismi sarlavhasiga, sayyora ramzi atrofini Anna Shilling nomini Shillinglarning oilaviy ramzi – pechak guli bilan o‘ralgan holda tasviriy san’at darajasida yozib chiqqanligini keltirish mumkin.

Nikolay Kopernik cherkov qonunlariga qat’iy amal qilganligi haqidagi fikrni ilgari suruvchilar, Shillinglar xonadoni Kopernikka ona tomondan qarindosh bo‘lganligini va bu oddiy qarindoshlik aloqalari bo‘lganligini ta’kidlashadi. Qolaversa, o‘sha ramziy naqsh, Annaning otasi tayyorlagan har qanday medal yoki tangalarda, ustaning ramzi sifatida mavjud bo‘lganligi ham tarixiy haqiqat…

Lekin Kopernikning Anna bilan bir uyda yashashiga hamma ham ko‘nika olmadi. Gap so‘z ko‘payib, olim obro‘siga putur yeta boshladi. Yangi saylangan episkop – Dantiskka ham bu gap yetib bordi. Dantisk kasal edi. Uni Nikolay Kopernik davolash uchun tez – tez borib turardi. Shunday tibbiy muolajalarning birida Dantisk Kopernikka «bunday yosh va chiroyli va judayam uzoq qarindoshchilikdagi qiz» bilan bir uyda yashash durust emasligini, va agar u uy yumushlarida ayol kishi yordamiga muhtoj bo‘lsa, yoshi kattaroq va yanada yaqinroq qarindosh topish joizligini ta’kidlaydi. Kopernik bu gap so‘zlarga chek qo‘yishi kerak edi: u tez orada Annani qaytarib o‘z uyiga jo‘natib yuboradi. Keyinroq esa Anna Fromborkdan ham ketishga majbur bo‘ladi.

So‘nggi yillardagi bunday ruhiy zarbalar, Kopernikka qattiq ta’sir o‘tkazdi. El orasidagi va cherkovdagi mayda chuyda gaplar olimning toqatini toq qilardi. Lekin umrining so‘ngida ham bu buyuk olim ilmiy faoliyatini susaytirgani yo‘q. 1542 yilda uning «Ham tekislikdagi ham fazodagi uchburchakning  burchaklari va tomonlari» haqidagi asari va unga ilova tarzidagi sinuslar va kosinuslar jadvali, Vittenbergdagi nashriyotlarning birida chop etildi. Afsuski buyuk olim, o‘zining eng buyuk ilmiy ishi – «Osmon sferalarining aylanishi haqida» asarining chop etilishi va tarqalishini  ko‘ra olmadi. Uning do‘stlari mazkur asarning Nyurnberg nashriyotlarining birida chop etilgan dastlabki nusxasini keltirib ko‘rsatishganida olim bir necha daqiqa avval vafot etib bo‘lgan edi. Bu voqea 1543 yilning 24 may kuni sadir bo‘ldi…

Katolik cherkovi korchalonlari ularning diniy ta’limotlari uchun Kopernik asarlari qanchalik jiddiy zarba berishini anglab yetishgunicha bu buyuk risolalar Yevropa uyg‘onish davri olimlari orasida erkin va juda tez tarqalib ulgurdi. Ularda ilgari surilgan olamshumul g‘oyalar tez orada o‘z ixlosmandlarini topdi va Kopernikning izdoshlar paydo bo‘ldi. Kopernikning olam markazida Quyosh turishi va boshqa sayyoralar, shu jumladan Yer ham uning atrofida aylanishi haqidagi «Geliosentrik» ta’limoti, fanda o‘ziga xos yangi davrni boshlab berdi. Butun boshli yangi ilmiy yo‘nalish shakllandi. Ammo bunday g‘oyalar o‘sha davr Yevropa odamlari hayotida juda katta o‘rin tutgan nasroniy dini va ayniqsa katolik cherkovining kundalik uqtirishlariga, g‘oyaviy – mafkuraviy tamoyillariga butunlay teskari bo‘lib, diniy nuqtai nazardan Kopernik ta’limoti va uning asarlari «bid’at» deb e’lon qilindi. Kopernik kitoblari cherkov tomonidan ta’qiqlangan «Indeks»ga kiritilib, tarqatish va o‘qish uchun jiddiy ravishda ma’n etildi. Faqat 1835 yilga kelibgina Rim papasi, olimning ilmiy g‘oyalarini cherkov tomonidan tan olinganligidan dalolat beruvchi «Nikolay Kopernikni oqlash va uning asarlarini ma’qullanmagan kitoblar «indeksi»dan chiqarish» hukmni e’lon qildi.

 


[1] Kapitul – nasroniy cherkovidagi ma’lum martabadagi (biror orden yoki kafedral yig‘in) ruhoniylarning hay’at jamoasi.

[2] Apsid – sayyoraning Quyoshga eng yaqin kelgan va undan eng uzoqlashgan vaziyatlaridagi orbitadagi holatini tutashtiruvchi hayoli to‘g‘ri chiziq.

Yangilаndi: 26.03.2018 11:15  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Buyuk olimlar fotogalereyasi

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Horijlik sayyoh samarqandlik matematik olimdan so'rayapti (ko'chada):

-kechirasiz, Registon maydonini qanday topsam bo'ladi?

-eni va bo'yini ko'paytirasiz, ya'ni, S=ab...



Tafakkur durdonalari

Farzandlarimiz bizdan ko'ra kuchli, aqlli va baxtli bo'lishlari shart...

I. Karimov