Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish

Yupiter

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 13
Juda yomon!A'lo! 

Yupiter

Yupiter Quyosh tizimidagi eng katta sayyora. Quyoshdan uzoqlashish tartibida beshinchi va Yerga nisbatan Quyoshdan 5.2 marta uzoqroq masofada harakatlanadi. Yupiter Quyosh atrofida deyarli 12 yilda bir marotaba toliq aylanib chiqadi. Uning ekvatorial diametri Yernikidan 11,2 marta katta bolib, 1429842 km ni tashkil qiladi. Yupiterning oz oqi atrofida aylanish davri, boshqa sayyorlarga nisbatan eng kichik bolib, ekvatorida 9 soat, 50 daqiqa va 30 soniyani, orta kengliklarida esa, 9 soat, 55 daqiqa va 40 soniyani tashkil qiladi. Shu tarzda Yupiter ham xuddi Quyosh singari qattiq jism kabi aylanmay balki, turli qismlarida turlicha aylanish tezligi hosil qiladi. Ota tezkor aylanishi tufayli bu sayyora qutblarida katta siqilish va zichlikning ortishi paydo boladi. Yupiter massasi Yer massasidan 318 barobar katta. Ortacha zichligi esa 1.326 gr/sm3 bolib, Quyoshning ortacha zichligiga yaqin qiymat hisoblanadi. Yupiterning aylanish oqi uning orbitasiga deyarli perpendikulyar burchak 87. Ekvatoridagi erkin tushish tezligi 24.79 m/s2.

Yerdan kuzatilganida Yupiterning yorqinligi, Oy va Veneradan keyingi uchinchi eng yorqin osmon jismi bolib, buyuk qarama-qarshilik vaqtlarida uning korinadigan yulduz kattaligi 2,94m gacha yetadi. Yupiter yerdan eng uzoqlashganida esa, uning yulduz kattaligi ?1,61m gacha xiralashishi mumkin. Yer va Yupiter orasidagi masofa 588 milliondan 967 million km gacha bolgan masofada ozgarib turadi. Sayyoraning Quyoshdan ortacha uzoqligi 778,57 million km (5.2 a.b.).

Mazkur sayyoraning ekvator tekisligining orbita tekisligiga nisbatan ogishi atiga 3,13 bolganligidan, bu sayyorada fasllar almashinuvi bolmaydi.

Yupiterning sirti katta hajmdagi bulutlar qatlami bilan orab olingan. Yaqqol kozga tashlanadigan manzaralardan biri ulkan qizil dog bolib, u XVII asrdan buyon olimlar nigohida. Qizil dog 1644 yilda Robert Gukning kuzatishlari orqali ilk marta aniqlangan edi. Qizil dogning olchamlari 35000 ga 14000 km radiuslardagi ovalsimon shakl bolib, sayyoraning janubiy tropik va janubiy motadil kengliklari ortasida joylashgan. Qizil dog shakli va rangi vaqt boyicha davriy ozgarib turadi. Masalan, uning XX asr boshidagi olchamlari XXI asr boshidagidan deyarli ikki barobar katta bo'lgan. Katta qizil dog oziga xos uzoq yashovchi ulkan uyurma bolib, u soat miliga qarshi yonalishda aylanib, 144 yer soatida bir marta toliq aylanib chiqadi.

Ulkan qizil dogdan tashqari, hozirgi vaqtda (2000 yildan buyon) Yupiterda yana bir qizil dog kichik qizil dog ham paydo bo'lgan. U 1938 yili Yupiterning 30 janubiy kengligida paydo bo'lgan uchta ovalsimon oq doglarning (uyurmalar) ozaro bir-biriga yaqinlashib, oxiri, avvaliga 1998 yilda ikkitasining, keyinchalik, 2000 yilda uchinchisining ham avvalgi ikkitasiga birlashib ketishidan hosil boldi. 2005 yilda esa bu uyurma ham qizil tusga kira boshladi va u endilikda kichik qizil dog deb yuritilmoqda. 2006 yilda katta va kichik qizil doglar bir-biriga ota yaqin masofada yaqinlashib keldi. Kopchilik olimlar ularning ozaro birlashib ketishini taxmin qilishgan edi. Biroq, doglar, ozaro urinma boyicha teginib, qayta uzoqlasha boshladi.

Yupiter atmosferasi 89.8% vodorod va 10.2% geliydan iborat. Metan 0.2% va ammiak 0.1% ulushlarda bolib, kam miqdorda etan, atsetilen, fosfen, va suv buglari mavjudligi aniqlangan. Yupiter atmosferasi qalin va quyuq bulutlar qatlami bilan qoplangan. Yupiter bulutlari ammiakning kristallangan va shabnamlangan korinishlaridan iborat. Yupiterning atmosferasida ham yer atmosferasidagi singari, Ekzosfera, Termosfera, stratosfera, tropopauza va troposferalarni ajratish mumkin. Yerdan farqli ravishda, Yupiter atmosferasida mezosfera va Mezopauza mavjud emas. Atmosferaning yuqori qatlamlari harorat juda baland. Sayyora atmosferasidan ichkarilagani sari, tropopauzagacha harorat pasayib boradi. Termosferada Yupiter oz nurlanishining eng katta qismini yoqotadi. Aynan Termosferada, Yupiterning ionosferasi va qutb yogdusi shakllanadi.

Atmosfera qatlami 1000 km dan iborat bolib uning eng quyi qatlamlarida toza gaz qavatidan keyin qalin bulutli qatlamni teleskoplarda korish mumkin. Suyuq molekulyar holatdagi vodorod qatlami 24000 km. Bu qatlamda bosim 300 GPa, harorat esa 11000 K gacha yetadi. Keyin esa, suyuq metall vodorod qatlami bolib, u 42000 km qalinlikda va oz ostida kichik olchamli temir-silikatli yadroni saqlaydi. Yadro radiusi 4000 km atrofida. Yadro va metall vodorod qatlami chegaralarida harorat 30000 K gacha yetib boradi.

Yupiter chiqaradigan issiqlik miqdori uning Quyoshdan oladigan issiqlik energiyasi miqdoridan ikki barobar koproq. Bunga sabab esa, sayyoraning doimiy ravishda ammo sekinlik bilan (yiliga 1 mm) siqilib borayotganligidan bolishi mumkin.

Sayyoraning magnit maydoni murakkab bolib, yaxshi organilmagan. U ikki qismdan iborat: dipolli maydon Yupiterda 1.5 mln km masofagacha tarqaladi va ikkinchisi nodipolli magnit maydoni magnitosferaning qolgan qismini egallaydi. Hozirgi vaqtda olimlar, Yupiter magnit maydoni nafaqat dipol va nodipolli maydonlar, balki, kvadrupol, oktupol va boshqa garmonikalarga ham egaligi haqida ilmiy farazlarni ilgari surishmoqda. Yupiter sirtidagi magnit maydon kuchlanganligi 10 15 ersted bolib, Yernikidan deyarli 20 barobar kuchli. Yupiterning magnit qutblari yerning magnit qutblariga nisbatan teskari joylashgan.

Hozirda Yupiterning 67 ta tabiiy yoldoshi aniqlangan bolib, quyosh tizimi sayyoralari orasida bu eng katta korsatkich hisoblanadi. Yupiter yoldoshlari ikki turkumga ichki va tashqi yoldoshlarga tasniflanadi. Ulardan eng kattalarini Io, Gannimed, Yevropa va Kallistoni 1610 yilda Galileo Galiley kashf etgan edi. Bu yoldoshlar va sayyoraga eng yaqin masofadagi Amalteya yoldoshi Yupiter ekvatori tekisligidagi fazoda harakatlanishadi.

Yupiterning eng katta, yani, Galiley yoldoshlari ichida, eng qiziqarlisi bu Yevropa hisoblanadi. Chunki bu yoldoshda, xuddi yerdagi kabi ulkan ummon mavjud bolib, uning chuqurligi 90 km gacha yetadi. Yevropa ummonining hajmi, Yerdagi dunyo okeani hajmidan ancha katta. Olimlarning fikricha, Yevropadagi ummonda, bir hujayrali organizmlar uchun yetarli darajada hayot sharoiti mavjud bolishi mumkin ekan. Yevropaning sirti qalin muz qatlami va undagi keng yol-yol chiziqlar bilan oziga xosdir.

Io esa, astronomlarni ota faol vulqonlari bilan oziga jalb etadi. Ioda butun quyosh tizimidagi eng faol vulqonlar mavjud bolib, yoldosh sirti, vulqon chiqindi jinslari bilan qoplangan.

Gannimed esa, nafaqat Yupiterdagi, balki, butun quyosh tizimidagi tabiiy yoldoshlar ichida eng kattasi hisoblanadi. Uning sirti kraterlar bilan qoplangan va ulkan yoriqlar daralar mavjud.

Kallistoda ham uning sirti ostida joylashgan ummon borligi taxmin qilinadi. Bunga ayrim ishoralar mavjud bolib, ular orasida, Kallistoning kuchli magnit maydonini biror bir ota o'tkazgich suyuqlik hosil qilishi mumkinligi takidlanadi.

Galiley yoldoshlarining oziga xosligi shundaki, ular, doimo sinxron ravishda, Yupiterga faqat bir tarafi bilan yuzlangan holatda harakatlanishadi. Undan tashqari, bu yoldoshlarning oz sayyorasidan uzoqlashishi tartibida zichligining kamayib borishi ham xarakterli. Masalan, Io 3,53 g/sm, Yevropa 2,99 g/sm, Gannimed 1,94 g/sm, Kallisto esa 1,83 g/sm ortacha zichlikka ega. Bu korsatkich, yoldoshdagi suv miqdoriga bogliq bolib, masalan Ioda u deyarli yoq, Yevropada 8%, Gannimed va Kallistoda esa ularning massasining deyarli yarmini tashkil qiladigan miqdorni egallashi ilmiy farazlarda ilgari surilgan.

Yupiterning qolgan yoldoshlari ancha kichik olchamlarda bolib, qoyasimon notekis shakllardagi jismlardir. Kichik yoldoshlar ichida eng qiziqarlilari bu Metida va Adrasteya bolib, ular radiusi 128 ming km lik orbita boylab, sayyorani 7 soat ichida toliq aylanib chiqadi va bu Yupiter yoldoshlari ichida eng tez aylanadiganlaridir. Yupiter yoldoshlarining nomi e bilan yakunlanadiganlari, qolganlariga nisbatan teskari yonalishda harakatlanishadi. Masalan Ananke, Karme, Sinope va Pasife shunday yoldoshlardandir.

Yupiterning barcha yoldoshlari tizimining umumiy diametri 124 million km ni tashkil etadi. Olimlarning fikricha uzoq otmishda Yupiterning yoldoshlari yana ham kop bolgan bolishi mumkin. Ulardan aksariyati ulkan sayyoraning ulkan gravitatsiya tasirida sayyora sirtiga qulab tushgan bolishi mumkin ekan.

Yupiter ekvator tekisligida sirtidan 50000 km masofada joylashgan siyrak halqasi mavjud. Halqaning eni 1000 km atrofida. Bu halqani 1979 yilda Voyajer-1 tomonidan aniqlangan.

Yupiterning tabiiy yoldoshlari:

?

Tabiiy

yoldosh nomi

Sayyora sirtidan

ortacha

uzoqligi

(ming km.)

Aylanish davri

(kun)

Diamteri yoki

olchamlari

(km)

Ochilgan yili

Kashf

etgan olim

1

Io

421.6

1.77

3680

1610

G.Galiley

2

Yevropa

670.9

3.55

3100

1610

G.Galiley

3

Gannimed

1070

7.16

5300

1610

G.Galiley

4

Kallisto

1880

16.69

4840

1610

G.Galiley

5

Amalteya

181

0.5

140x260

1892

E. Barnard

6

Gimaliya

11470

250.6

120

1904

Ch.Perrayn

7

Elara

11780

260.1

120

1905

Ch.Perrayn

8

Pasifeya

23300

735*

40

1908

F.Melott

9

Sinope

23700

758*

22

1914

S.Nikolson

10

Lisiteya

11710

260

22

1938

S.Nikolson

11

Karme

22350

692*

24

1938

S.Nikolson

12

Ananke

20700

617*

20

1951

S.Nikolson

13

Leda

11100

240

10

1974

Ch.Kouell

14

Metida

127.96

0.29

49

1979

S.Sinott

15

Adrasteya

129.8

0.27

25

1979

D.Danielson

16

Fiva (Teba)

221.9

0.67

110

1980

S.Sinott

17

Femisto

7393216

129.87

8

2000

18

S/2000 J 11

17144873

287.93

4

2000

19

Karpo

17144873

458.62

3

2003

20

S/2003 J 12

17739539

482.69

1

2003

21

Evporie

19088434

538.78*

2

2002

22

S/2003 J 3

19621780

561.52

2

2003

23

S/2003 J 18

19812577

569.73

2

2003

24

S/2011 J 1

2010100

580.7

1

2011

25

S/2002 J 2

20307150

588.82

1

2010

26

Telksinoe

20453753

597.61*

2

2004

27

Evante

20464854

598.09*

3

2002

28

Gelike

20540266

601.40*

4

2003

29

Ortozie

20567971

602.62*

2

2002

30

Iokaste

20722566

609.43*

5

2001

31

S/2003 J 16

20743779

610.36*

2

2003

32

Praksidike

20823948

613.9*

7

2001

33

Garpalike

21063814

624.54*

4

2001

34

Mneme

21129786

627.48*

2

2003

35

Germippe

21182086

629.81*

4

2002

36

Tione

21405570

639.8*

4

2002

37

Gerse

22134306

672.75*

2

2003

38

Etne

22285161

679.64*

3

2002

39

Kale

22409207

685.32*

2

2002

40

Taygete

22438648

686.67*

5

2001

41

S/2003 J 19

22709061

699,12*

2

2003

42

Xaldene

22713444

699.33*

4

2001

43

S/2003 J 15

22720999

699.68*

2

2003

44

S/2003 J 10

22730813

700.13*

2

2003

45

S/2003 J 23

22739654

700.54*

2

2004

46

Erinome

22986266

711.96*

3

2001

47

Ayode

23044175

714.66*

4

2003

48

Kallixore

23111823

717.81*

2

2003

49

Kalike

23180773

721.02*

5

2001

50

Kalliroe

23214986

722.62*

9

2000

51

Evridome

23230858

723.36*

3

2002

52

S/2011 J 2

23267000

726.8*

1

2011

53

Pazife

23307318

726.93*

2

2002

54

S/2010 J 1

23314335

724.34*

2

2010

55

Kore

23345093

776.02*

2

2003

56

Killene

23396269

731.1*

2

2003

57

Evkelade

23483694

735.2*

4

2003

58

S/2003 J 4

23570791

739.29*

2

2003

59

Gegemone

23702511

745.5*

3

2003

60

Arxe

23717051

746.19*

3

2002

61

Isonoe

23800647

750.13*

3

2001

62

S/2003 J 9

23857808

752.84*

1

2003

63

S/2003 J 5

23973926

758.64*

4

2003

64

Sponde

24252627

771.6*

2

2002

65

Avtonoe

24264445

772.17*

4

2002

66

Megaklite

24687239

792.44*

5

2001

67

S/2003 J 2

30290846

1077.02*

2

2003

Yupiterning orbital korsatkichlari

Perigeliy

7,405736108 km; 4,950429 a.b.

Afeliy

8,165208108 km; 5,458104 a.b.

Katta yarim oq (?)

7,785472108 km; 5,204267 a.b.

Orbita ekstsentrisiteti (e)

0,048775;

Siderik aylanish davri

4332,589 kun; 11,8618 yil

Sinodik aylanish davri

398,88 kun;

Orbital tezligi (v)

13,07 km/soniya

Peritsentr argumenti

275,066

Yoldoshlari

67

Ogishi

1,03 ekliptikaga nisbatan;

6,09 quyosh ekvatoriga nisbatan.

Yupiterning fizik korsatkichlari

Ortacha radiusi

69 911 6 km;

Ekvatorial radiusi

71 492 4 km;

Qutb radiusi

66 854 10 km;

Sirt yuzasi

6,217961010

Hajmi (V)

1,431281015 km;

Massasi (m)

1,89861027 kg;

Ortacha zichligi (?)

1,326 gr/sm3

Ekvatoridagi erkin tushish tezligi (g)

24,79 m/soniya2 ; (2,535 g)

Sirtidagi ikkinchi kosmik tezlik

59,5 km/soniya;

Ekvatorial aylanish tezligi

12,6 km/soniya; 45300 km/soat;

Aylanish davri (T)

9,925 soat.

Oqining ogish burchagi

3,13

Albedo

0,343 bond ; 0,52 geometrik albedo.

Korinadigan yulduz kattaligi

?4.7

Sirtidagi ortacha harorat

737 K (464C)

Atmosfera bosimi

9.2 MPa (92 bar)

Yupiter atmosferasi tarkibi:

Atmosfera bosimi

20-220 kPa;

Balandlik shkalasi

27 km;

Vodorod (H2)

89,82,0 %

Geliy (He)

10,22,0 %

Metan (CH4)

~0,3 %

Ammoniy ( NH4+ )

~0,026 %

Vodorod deyterid (HD)

~0,003 %

Etan (CH3CH3)

0,0006 %

Suv

0,0004 %

Shuningdek muzlagan holatdagi, ammoniy, suv, ammoniy gidrosulfidi (NH4SH) aniqlangan.


* Boshqalarga nisbatan teskari yonalishda aylanadi.

Yangilаndi: 23.01.2014 04:23  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

Massaning saqlanish qonuni


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 766
O'qilgan sahifalar soni : 2645532

Tafakkur durdonalari

Dunyoda ilmdan o'zga najot yo'q va bo'lmagay! (Imom Buxoriy)