Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish

Merkuriy

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 5
Juda yomon!A'lo! 

Merkuriy

Merkuriy

Merkuriy Quyoshga eng yaqin joylashgan sayyora. Uni qadimgi rimliklar savdo mabudi Merkuriy nomi bilan atashgan. Bu sayyora insoniyatga qadimdan malum. Olchamlari boyicha katta sayyoralari ichidagi eng kichik sayyora hisoblanadi.

Merkuriy va Quyosh orasidagi masofa 58 million kilometrni tashkil qiladi. Quyosh atrofida bu sayyora 88 kunda toliq aylanib chiqadi. Merkuriyni fazoda 28 gacha yetuvchi nisbatan katta elongatsiyalar vaqtida kuzatish mumkin. Quyoshga ota yaqinligi hamda juda kichik olchamlari tufayli, Merkuriy uzoq vaqtgacha kam organilgan sayyora bolib qolavergan. Faqat 1965 yilga kelib, radiolokatsiya usullarini qollash natijasida Merkuriyning oz oqi atrofida aylanish davri hisoblab topildi. U 58.65 kun, yani sayyoraning Quyosh atrofida aylanish davrining 2/3 qismiga teng ekan. Bu degani, Merkuriydagi kunduz davomiyligi Quyosh sutkasi 176 kun davom etishini anglatadi. Merkuriyning aylanish burchagi uning orbita tekisligiga nisbatan deyarli perpendikulyar. Merkuriyning akslantirish xususiyati albedo[1] juda kichik bolib, taxminan 0.07 ni tashkil qiladi. Quyoshning zenitdagi vaqtida sayyora sirtining harorati 620 K gacha, tungi qutblarining harorati esa 110 K atrofida boladi. Merkuriy sayyorasining korinish yulduz kattaligi 1,9 dan 5,5 gacha qiymatlarda ozgarib turadi.

Merkuriy sirtining issiqlik xususiyatlari oy regolitinikiga oxshash. Umuman olganda Merkuriy tashqi korinishi jihatidan oyga juda oxshab ketadi. Ota siyrak bolgan sayyora atmosferasi tashqi meteorit bombardimonlariga deyarli qarshilik qilmaydi. Shu tufayli sayyora yuzasi kraterlar bilan tola. Ulardan eng kattasi Kaloris krateri bolib, uning diametri 1300 km. bazi kraterlardagi qora lavalarning mavjudligi, sayyora oz tarixining ilk davrlarida kuchli, intensiv ichki vulqonlar girdobida bolganligidan dalolat beradi.

Merkuriy atmosferasi ota siyrak. Uning zichligi Yer atmosferasining 620 km balandlikdagi zichligidan ham kichik. Merkuriy atmosfera tarkibida vodorod, geliy, hamda kislorodning, shuningdek inert gazlar, xususan, neon va argonning kichik miqdorlari aniqlangan. Bunday gazlar, sayyora gurunti tarkibidagi radioaktiv moddalarning parchalanishi natijasida ajralib chiqqan bolishi mumkin. Merkuriyda kuchsiz magnit maydoni mavjudligi aniqlangan. Merkuriy magnit maydonining kuchlanganligi qiymati Yernikiga nisbatan kichik bolsa, ammo Marsnikidan katta.

Sayyoraning ortacha zichligi oynikiga nisbatan ancha katta - 5.427 g/sm3 , yani, yerning zichligiga deyarli teng. Merkuriy 500 600 kilometrdan iborat kuchli silikat qobiqqa va 50% miqdordagi temir yadroga ega ekanligi haqida gipoteza mavjud. Sayyoraning tabiiy yoldoshlari yoq. Merkuriy nisbatan kam organilgan sayyoradir, faqat 2009 yilga kelibgina sayyora sirtining taxminiy xaritasi tuzildi. Bu jarayonda asosan Mariner-10 hamda, Messenjer kosmik apparatlari orqali olingan tasvirlardan foydalanildi.

Merkuriyning paydo bolishi haqida bir necha farazlar mavjud. Ulardan eng keng tarqalgani, Merkuriyning bir paytlar Veneraning tabiiy yoldoshi bolganligi, biroq, malum sabablarga kora undan qochib ketganligidir. Bu farazni Merkuriy orbitasining katta ekstsentrisiteti bilan izohlaydilar.

Merkuriy haqida ilk malumotlar qadimgi Bobilliklarga tegishli Mul apin astrologik jadvallarida uchraydi. Bu jadvallarni Ossuriyalik munajjimlar ishlab chiqishgan bolib, ularda Merkuriy Sakrovchi sayyora deb nomlangan. Qadimgi Yunonistonda esa, Merkuriyni ??????? (Stilbon) va ?????? (Germaon) deb atashgan. Germaon - mabud Germesning ismining ozgartirilgan shakli bolib, keyingi davr yunon qolyozmalarida bu sayyora Apollon nomi bilan ham atalgan. Xitoyliklar esa merkuriyni Chen-Sin (??) - Tong yulduzi deb atashgan. Qadimgi Xitoy munajjimlarining birning qolyozmasida Merkuriyning sinodik aylanish davri 115,91 kun deb qayd qilingan. Qadimgi hindlarda esa, mazkur sayyora mabud Budxa nomi bilan atalgan. Maya hindulari esa Merkuriyni 4 ta boyqush timsolida tasvirlashgan.

Eramizning V asriga taalluqli hind astronomik jadvali Surya-sidxattada Merkuriyning Quyoshdan uzoqligi masofasi hayratlanarli darajadagi aniqlikda ifodalangan: 2420 km. Hozirgi zamon olchamlariga kora esa, bu masofa 2439,7. Farq atiga 1% dan ham kam.

Orta asrlarda esa arab munajjimlari Merkuriyning Quyosh atrofidagi harakati jadvalini tuzib chiqishdi. Dastavval Andalusiyalik Az-Zarkaliy Merkuriyning geotsentrik orbitasining deferantini hisoblab chiqib, uning ovalsimon ekanligini aniqladi. XII asrda esa Ibn Badja Merkuriyning Quyosh diskidan otishi jarayonini kuzatdi. Ibn ash-Shatir esa, Merkuriyning Quyosh atrofida aylanishi taxminiy modelini tasvirladi.

Orta asrlar Yevropasida merkuriyni kuzatish unchalik muvaffaqiyatli bolmagan. Xususan Nikolay Kopernik, Merkuriyni biror marta ham ozi kuzata olmagani, asarlarida esa boshqa astronomlarning xulosalariga tayanganligini taassuf bilan qayd qiladi. Bunga sabab esa Kopernik yashagan Boltiqboyi hududining kopincha bulutli bolishi bilan izohlanadi. Bundan tashqari Merkuriy Yevropa kengliklarida sahardagi yoki shomdagi shafaq vaqtida qisqa muddat korinadi xolos. Merkuriyni kuzatishning eng qulay vaqtlari uning elongatsiya davrlaridir.

Teleskop kashf etilgach birinchi u orqali bolib, albatta uning kashfiyotchisi Galileo Galiley Merkuriyni kuzatdi. 1631 yilda Pyer Gassendi Merkuriyning Quyosh diskidan otishi jarayonini dastlabki teleskopik kuzatuvlarini qayd qildi. Bungacha esa Iogann Kepler Merkuriyning Quyosh diski boylab otishi vaqtini aniq hisoblab chiqarib bergan edi. 1639 yilda Jovanni Zulli, Merkuriyning orbital fazalarini Oy va Veneraniki bilan oxshash ekanligini aniqladi.

Merkuriyning orbital korsatkichlari

Perigeliy

46 001 210 km; 0,30749909 a.b.

Afeliy

69 816 900 km; 0,46669733 a.b.

Katta yarim oq (?)

57 909 068 km; 0,38709893 a.b.

Orbita ekstsentrisiteti (e)

0,20563069;

Siderik aylanish davri

87,969 kun;

Sinodik aylanish davri

115,88 kun;

Orbital tezligi (v)

47,87 km/soniya

Ortacha anomaliya (M0)

174,795884

Peritsentr argumenti

29,124279

Yoldoshlari

Yoq. (aniqlanmagan)

Merkuriyning fizik korsatkichlari

Ekvatorial radiusi

2439,7 km;

Sirt yuzasi (S)

7,48107 yoki, 0,147 yer sirti

Hajmi (V)

6,0831010 km; 0,056 yer hajmi

Massasi (m)

3,331023kg; 0,05527 yer massasi

Ortacha zichligi (?)

5,427 gr/sm3

Ekvatoridagi erkin tushish tezligi (g)

3,7 m/soniya2

Oqining ogish burchagi

2,11? 0,1?

Albedo

0,142 (Bond); 0,068 (geometrik)

Korinadigan yulduz kattaligi

?2,6m dan +5,7m gacha

Yerdan qaraganda, bir sayyoraning boshqa bilan tosilib qolishi juda kamdan-kam kuzatiladi. Veneraning Merkuriyni tosib qoyishi tarixda faqat bir marta 28 may 1737 yilda Qirollik Grinvich rasadxonasi astronomi Jon Bevis tomonidan kuzatilgan. Ushbu hodisa navbatdagi marta 2133 yilning 3-dekabrida yuz beradi.


[1] Albedo Osmon jismlarining (masalan, sayyorlar, tabiiy yoldoshlar, meteorlar va ho kazo) tashqaridan kelayotgan yoruglikni qaytarish xususiyatini ifodalovchi fizik kattalik.


[1] Albedo Osmon jismlarining (masalan, sayyorlar, tabiiy yoldoshlar, meteorlar va ho kazo) tasharidan kelayotgan yoruglikni qaytarish xususiyatini ifodalovchi fizik kattalik.

Yangilаndi: 23.01.2014 04:09  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Agar qizil qalpoqcha,
bo'ridan yorug'lik tezligiga yaqin tezlikda qochsa,
u infraqizil qalpoqchaga aylanadi...



Tafakkur durdonalari

Dunyoda ilmdan o'zga najot yo'q va bo'lmagay! (Imom Buxoriy)