Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish

YELKAN va KEMA

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 1
Juda yomon!A'lo! 

YELKAN va KEMA

Yelkanning ajdodi juda qadimdayoq, odam endigina qayiqlar yasab, degizga chiqishga jurat etgan zamonlardayoq paydo bolgan deb hisoblanadi. Dastavva yelkan sifatida yogochlarga maxkamlab boglangan hayvon terisi hizmat qilgan. Qayiqda turgan odamga uni doimiy qolda tutib turishga va shamol yonalishiga muofiq burib sozlab borishga togri kelgan. Odamlar yelkanlarni maxkamlash uchun machta va tosinlardan foydalanishni qachon ixtiro qilgani nomalum. Lekin, davrimizgacha yetib kelgan qadimgi Misr malikasi Xatshepsut kemalarining tasvirlaridayoq yogochdan ishlangan kema machtasi va tosinlarini, shuningdek shtag (machtani orqasiga aganab ketishidan tutib turuvchi chilvir arqonlar) hamda, yelkanni kotarib, tushirishga moljallangan moslamalrni korish mumkin. Shu tufayli Yelkanli kemalarning paydo bolishini ham jufa qadim zamonlarga boglash orinli. Bu borada ilmiy jamoatchilikning aniq fikri yoq.

Qadimgi Misr kemasiKop faktlarning guvohlik berishicha dastlabki yelkanli kemalar qadimgi Misrda paydo bolgan va Nil daryo transport qatnovi rivojlanishiga yol ochgan ilk daryo bolgan. Har yili iyuldan noyabrgacha bu azim daryo oz qirgoqlaridan toshib chiqib, chor atrofni suvga bostirgan. Qishloq va shaharlar huddi orollar misol bir birlaridan uzilgan holatga tushib qolganlar. Shu tufayli qadimgi Misr aholisi uchun kemalar hayotiy zaruratga aylangan. Kishilar xojalik faoliyati munosabatlarida suv transporti gildirakli transportlardan kora muhimroq ahamiyatga ega bolgan. Shunday Misr kemalaridan biri, eramizdan avvalgi 5 ming yillikda paydo bolgan - Barka hisoblanadi. U zamonaviy olimlarga bir necha namunalarda malum bolib, bu namunalar asosan ehromlar ichkarisida ornatilgan nusxalardan olingan. Misr yogoch yetishtirish mumkin bolgan ormonlarga boy emas. Shu sababli, Misrliklar kemasozlikda asosiy qurilish ashyosi sifatida Papirusdan foydalanishgan. Mazkur xom ashyoning fizik xususiyatlari misrliklar kemalarining konstruktsiyasini belgilab bergan. Bu papurus boglamlaridan iborat, yoysimon shakldagi, quyruq va tumshuqlari yuqoriga keskin qayrilgan korinishdagi suv transporti bolgan. Kemaning mustaxkamligini oshirish uchun, chilvirlar bilan kondalangiga boglab chiqilgan. Keyinroq, Misr va Finikiya ortasida muntazam savdo aloqalari yolga qoyilganidan song, mamlakatga Livanqaragayi yetkazib keltirila boshladi va kemasozlikda yogochdan keng kolamda foydalanish imkoniyati yuzaga keldi.

Bu davrda qanday kemalar yasalganligi haqidagi tasavvurni, Sakkara yaqinidagi nekropol devoriga oyib ishlangan relief shakllaridan olish mumkin. Eramizdan avvalgi 3-ming yillikka tegishli bolgan bu kompozitsiyada qadimgi kemaning alohida qismlarining qurilish jarayonlari tasvirlangan. Tagida tekis joyi bolmagan, kemaning qarama qarshi bortlarini birlashtiruvchi kondalang shpangoutlarsiz bu kemalar oddiy qilib kesilgan yogoch doskalardan yigilgan hamda, yana osha qadrdon papiruslar bilan qoplab chiqilgan. Kema korpusi perimeter boylab aylantirib boglangan arqonlar yordamida maxkamlangan. Bunday kemalar dengizda yaxshi suzmagan. Lekin, daryo boylab suzish talablari uchun toliq mos kelgan. Misrliklar foydalangan togri yelkan, kemani faqat shamol yonalishi boylab suzish uchun harakatga keltira olga holos. Yelkanni tortib turuvchi richagli uzatmlar ikki oyoqli machtaga biriktirilib, machta esa kema markaziy qismiga perpendikulyar holatda ornatilgan. Yuqori qismida esa ikkala machta yogochlari mustaxkam biriktirib qoyilgan. Kema tumshugiga yogon arqonlar bilan boglangan bunday yelkanlarni agar mabodo shamol yon tarafdan esa boshlasa tezkorlik bilan tushirib qoyish zarur edi. Chunki, aks holda, kema tontarilib ketishi ehtimoli yuqori bolgan. Keyinroq, tahminan eramizdan avvalgi 2600 yilda ikki oyoqli machta orniga, hozirda ham qollaniladigan bir ustunli machta paydo boldi. Bunday machta kema komandasiga yelkanlar boylab oson boshqarivni va kemalarga manyovr qilish uchun qulayliklarni taminlab berdi. Lekin, bunda foydalanilayotgan togri burchakli yelkanlar faqat yonalishdagi shamoldangina foydalanishi mumkin edi va shu tufayli ishonchli hisoblanmagan. Kemaning asosiy dvigateli eshkak eshuvchilarning qol mehnati bolib qolavergan. Aftidana eshkaklardagi bortga maxkamlanuvchi detallar va qayrilma joylarni ham aynan qadimgi Misr kemasozlari ilk bor qollab korishgan korinadi. Misr firavnlarining saralangan eshkakchilari har daqiqasiga 26 marta eshkak eshishgani, bu esa kemaga tezlikni 12 km/soatgacha orttirishga imkon bergani tarixiy manbalardan malum. Bunday kemalani quyrugida joylashgan maxsus rul eshkaklari orqali boshqarishgan. Keyinchalik esa bunday eshkaklarni palubadagi supachaga qotirib, aylantirisj orqali kerakli yonalishni belgilaydigan qilib rul korinishiga keltirilgan. Bu boshqaruv usuli hozirgi kungacha ozgarmagan. Qadimgi Misrliklar yaxshi dengizchi bolishmagan. Lekib baribir ular oz kemalarida ochiq dengizga chiqishga jirat qilishgan. Shunday bolsa-da, ularning kemalari qirgolar boylab uzoq safalarga dosh berga. Huddi shunday dengizga chiqishlardan biri haqida malika Xatshepust maqbarasida qaydlar mavjud. Bu dengiz safari eramizdan avvalgi tahminan 1490 yilda amalga oshirilgan bolib unda, hozirgi Somali hududlariga togri keluvchi, Sirli va xushboy mamlakat Puntga borilgani haqida bitiklar mavjud.

Kemasozlik rivojidagi keying muhim qadamni Finikiyaliklar tashlashdi. Misrliklardan farqli ravishda Finikiya kemasozlari oz mamlakatlarida kema yasash uchun materiallarni keragidan ortiqcha miqdoriga ega edilar. Ularning davlati Orat yer dengizining sharqiy sohili boylab tor lekin shimoldan janubga uzun chozilgan maydonda bolib, keng va quyuq qaragay ormonlari shundoqqina sohil yaqinida boy chozib turardi. Juda qadimdayoq Finikiyaliklar ulardan bir kishilik oyma qayiqlar yasashni va ularga otirib qorqmasdan dengizga chiqishni ozlashtirib olgan edilar. Eramizdan avvalgi 3 ming yillik boshlarida Finikiyaliklar dengiz orqali savdoni rivojlantirish maqasadlarida katta kemalar qurishni boshladilar. Dengiz transporti qayiqdan keskin farq qiliadi. Uningkonstruktsiyasiga oziga xos yondoshuv zarur. Bu borada kemasozlikning keying butun taqdirini belgilab bergan ota muhim kashfiyotni aynan Finikiyaliklarga tegishli. Ular hayvonlar skletlaridagi suyaklarning joylashuviga etibor berib, kemalarning ichki konstriktsiyasidagi yogochlarni ham shu korinishda maxkamlansa mustaxkamlik ortib, kema puxtaroq bolishini amalda ishlab korishdi. Shu tarzda kemasozlik tarixida birinchi marotaba shpangoutlar ishlatila boshlandi. Huddi shu usulda Finikiyaliklar kemaga killi kemalarni qurishgan. Kil kemaga kondalang va boylama bolaklarni puxta ravishda bir biriga maxkamlagan va kemaning mustaxkamligi oertgan. Bu muvaffaqiyatlar kemasozlikning keying rivoji uchun katta turtki bolib hizmat qildi va keyingi avlod kemalarining shakl shmoilini belgilab berdi.

Eramizdan avvalgi 2 ming yillik ortalaridan boshlab, Finikiya shaharlarining jadal ravishda rivojlanishi hamda iqdisodiy ijtimoiy gullab yashnashi, ularning kemasozlikdagi yutuqlari bilan chambarchas bogliq bolib, Orta yer dengizi boylab qilingan dengiz savdolari bunga asosiy sabab bolgan. Ular dengizda barcha yonalishlarda suza boshlaganlar va uzoq dengiz safarlaridan katta oljalar va boyliklar bilan qaytganlar. Qolga kiritilgan katta miqdordagi boylik va oljalar Finikiyaliklrni yanada yangidan yangi safarlarga ragbatlantirganQadimgi Finikiya kemasi. Uzoq yerlarda ular ozlarining koloniyalari hamda faktroriyalarini tashkil qilganlar va ular ham vaqt otishi bilan kuchli va chiroyli shaharlarga aylanib borgan. Ularning dengiz yollari Hindistondan Afrikaga va hattoki Britaniyagacha yetib borgan. Eramizdan olti asr muqaddam bir nechta Finikiya kemalari Qizil dengizdan yolga chiqib, butun Afrika qitasi sohillari boylab suzib otib, Gibraltar bogozi tarafdan Orta yer dengiziga kirib kelgishgani va oz vatanlariga shu tarzda qaytishgani malum. Finikiyaliklar faqat savdo kemalari qurish bilan chegaranalishlari mushkul edi. Savdo kemalarining qoriqlash yoki, begona qirgoqlarda jang qilish uchun ular, qudratli harbiy kemalarni ham yasashgan. Bunday kemalar oz davrining eng qudratli qurollari bilan taminlangan. Aynan Finikiyaliklar birinchi bolib kema tezligini qanday qilib oshirish haqida bosh qotirgan bolishsa kerak. Yelkan faqat yordamchilik vazifasini bajargan osha vaqtlarda, dushmanni taqib qilish yoki chekinish vaqtida barcha umid faqat eshkakchilardan bolib, shu tufayli kema tezligi eshkakchilar soniga bogliq bolib qolardi. dastavval kema uzunligini kerakli miqdordagi eshakaklar sonidan kelib chqib belgilashar edi. Lekin uni cheksiz ravishda orttirishning imkoni yoq. Muammoning yechimi ikki qavatli kemalarni yasay boshlash bilan hal boldi. Dastavval ikki qavatli kemalarni biri ikkinchisining ustida joylashgan qavatlar tarzida bunyod etishgan. Ikki yarusli kemaning dastlabki tasviri qadimgi Ossuriya podshosi Saanxaribning saroyidan topilgan. Quyi qator eshkakchilari bu tasvirda paluba ostda otirga holda tasvirlangan bolsa, yuqori qator palubad joylashgan edi. Keyinchalik uch yarusli kemalar Triremlar paydo boldi. Bunday kemalar tarixda eshkakli kemalarning nisbatan optimal varianti sifatida namoyon boladi. Bu anchayin katta hashamatli, yuruk kemalar bolib, yaruslari bir-biri ustidan shaxmat tartibida joylashgan edi. Eshkaklar ham qatorlarga kora uzun yoki qisqa bolib, eshkakchi jismoniy kuchidan ratsional foydalanishga hizmat qilgan. Eng kuchli eshkakchilar yuqorida, uzun eshkaklar bilan joylashishgan. Trimerlar juda yaxshi suzish xususiyatiga ega bolgan, manyovr qilish hamda tezlik borasida ham ozidan avvalgi namunalardan bir pogona ustun turgan. Finikiyaliklar namunalari boyicha Orta yer dengizi sohili xalqlari ham ozlariga xos dengiz transpoertlarini yasay boshlaganlar.

Eshkakchi qatorlar sonini yanada oshirishga urinishlar ham kop takrorlangan. Makedoniya podshosi Demetriy Poliorket tasarrufida 6 va 7 qavat eshkakchi qatorli kemalar mavjud bolgan. Misr podshosi Ptolomey Filadelfda 30 qavat eshkakchi qatorli, Misrning boshqa podshosi Ptolomey Filopatrda esa 40 qavat eshkakchi qatorli kemalar bolgan ekan. Olchamlariga kora ular hozirgi zamonaviy dengiz laynerlaridan hech ham qolishmagan va 4 ming kishilik eshkakchilar, 3 ming kishilik ekipaj hamda 400 ta hizmatkorga ega bolgan. Lekin bunday kemalarning barchasi ota qopol va burilmaydigan bolgan. Keyinchalik Rimliklar ozini faqat yaxshi tomondan namoyon etgan Trimerlarga qaytishgan va bunday kemalar butun antik davr mobaynida asosiy debgiz transporti bolib insonlarga hizmat qilgan

Yangilаndi: 22.07.2013 05:23  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Ixtiro va Kashfiyotlar

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

"Dohiyona" qisqartirish:

????????????????????????


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 767
O'qilgan sahifalar soni : 2749241

Tafakkur durdonalari

Farzandlarimiz bizdan ko'ra kuchli, aqlli va baxtli bo'lishlari shart...

I. Karimov