Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish

Bronza

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 3
Juda yomon!A'lo! 

Bronza

Milodgacha bolgan uchinchi ming yillikdayoq insonlar oz xojalik faoliyatlarida metallardan keng miqiyosda foydalana boshladilar. Toshdan yasalgan mehnat qurollaridan metal asboblarga otish jarayoni insoniyat tarixida juda ulkan va mislsiz ahamiyatga ega bolgan. Aytish mumkinki, inoniyatning ijtimoiy taraqqiyotiga boshqa hech bir ixtiro bu darjdagi tasir korsatmagan.

Keng miqiyosda qollanila boshlagan birinchi metal mis bolgan. Mis ajratib olish uchun zarur tosh madanlarni doimiy izlash jarayonida qadimgi odamlar misning qizgish-yashil yoki, yashil-kulrang ranglardagi tabiiy yaxlit namunasiga etibor qaratishgan. Qoyatoshli sohillar boylab ular mis kolchedan va qiliz misli ruda (kuprit)lar duch kelishgan. Avviliga odamla ularni oddiy toshlarga ishlov bergandek qayta ishlab foydalanishgan. Tez orada ular mis bolagining toshbolga zarbalari bilan urib ishlov berilganidan song, uning qattiqlik xususiyati sezilarli darajada ortgani va yanada qulayroq asboblar yasash uchun yaroqli holatga kelganini payqashdi.

Shu yosinda qadimgi odamlar metallarning sovuq holatidagi ishlov berish yoki, eng soda metal anjomlar yasash bosqichiga kotarildilar. Keyinroq esa boshqa bir ota muhim kashfiyot ochildi tabiiy mis bolagi yoki, tarkibida metal tutuvchi yer sirti jinslarining bolaklari gulxaniga tushgach, odatiy tosh parchalariga tegishli bolmagan yangi xususiyatlar namoyon eta boshladi: kuchli qizish natijasida metal erib, sovugach butunlay yangi shakga kirib, ishlov berish uchun qulay xususiyatlaga ega boldi. Agar shaklni suniy ravishda avvaldan tayyorlansa, metalldan odam uchun zaruriy buyumlar ish qurollari hosil bolardi. Misning bu xususiyatlaridan qadimgi metal ustalari zeb-ziynat buyumlari hamda mehnat qurollari tayyorlasha foydalana boshladilar. Metallurgiya shunday paydo boldi. Metallni eritishni kulollik ustaxonalaridagi loy quritish pechlarining birmuncha takomillashtirilgan va metallar uchun maxsus qayta konstrutsiyalashtirilgan, yuqori haroratli pechlarda amalga oshira boshlashdi. Umuman olgan mis yumshoq metal bolib, bu borada oddiy toshga nisbatan anchayin bosh hisoblanadi. Lekin mis qurollarni tezkor va nisbatan sodda ishlov berish yoli bilan oson tayyorlash mumkin edi. Masalan, statistika hodimlarining kuzatishicha, toshboltaning mis boltaga almashtiriishi natijasida, chopish surati uch karra tezlashgan ekan. Shu tufayli, qadimgi dunyo jamiyatlarida metal asboblarga bolgan talab tezkor ravishda osa boshladi. Odamlar yangi-yangi mis konlari uchun qidiruvlar boshladilar. Malum boldiki, u har doimva har yerda ham uchrayvermas ekan. Misning boy rudalari topilgan joylarda uning ajratib oluvchi qayta ishlovchi faoliyat turlari jadal rivojlanib bordi. Shaxta va ruda ishlari vujudga keldi. Arxeologiya malumotlariga tayanadigan bolsak, juda qadim zamonlardayoq mis qazib olish ishlari katta miqiyosni zabt etgan ekan. Masalan, eramizdan avail 1600 yildayoq mis qazib olish katta hajmlarda olib borilgan Zaltsburg shahri yaqinidagi mis shaxtalarining chuqurligi 100 metrgacha yetgan, har bir shaxtadan tarmoqlangan yolaklar uzunligi esa kilometrlab masofalarga chozilgan ekan. Faqatgina qol mehnati bilan qazish ishlari bajailgan qadimgi mis konlaridagi ishchilar oldida, hozirgi zamon shaxtyorlari ham hali hamon bajaradigan osha-osha asosiy vazifalar: yolak devorlari va shiftlarini mustaxkamlash, havo aylanihini taminlash, yolaklarni doiliy yoritish va qazilgan rudani yuqoriga kotarib olib chiqish Qazib olingan rudani uncha uzoq bolmagan joylarda, qalin devorli loydan qurilgan pechlarda eritishgan. Huddi shunday metallurgiya markazlari boshqa tamaddunlarda ham mavjud bolgan.

Eramizdan avvalgi 3- ming yillik oxiriga kelib, metallga ishlov beruvchi ustalar endilikda malum bir metallning ozinigina emas, balki ularning ikki yoki undan ortiq turlaridan iborat qotishmalarining muhim xusiyatlarini kashf etdilar va amalda qollay boshladilar. Bunday qotishmalarning eng dastlabkisi Bronza edi. Insonlarning Bronzaning kashf etilishiga sababchi bolib, misni ommaviy va kop miqdorda ishlab chiqarish jarayonida yuz berishi muqarrar bolgan bir tasodif hizmat qilgan. Mis rudalarining bazi navdagi namunalari sezilarsiz miqdorda (2% gacha) qorgoshin bilan birikkan bolib, aralashma holatida olinar edi.bunday rudani eritish jarayonida ustalar, uning oddiy misdan kora qattiqroq ekanligini payqab qoldilar. Qorgoshinli ruda mis eritiladigan pechlarga yana bir boshqa sabab bilan ham tushib qolishi mumkin edi. Lekin qanday bolgan taqdirda ham, rudaning xususiyatlarini kuzatib borib, qadimgi metall ustalari qorgoshinning ahamiyatini angay boshladilar va endilikda eritilayotgan va qayta ishlanayotgan mis rudasiga qorgoshinni ataylab qoshib yuborib, Bronzaning suniy qotishmalarini haosil qilishga kirishdilar. Qalay bilan qoshib qizdirilganda esa mis yanada yaxshiroq eriy boshladi va oson suyuqlanadigan bolib, quyishga yana ham qulay bolib qoldi. Bronza asboblar mis asboblardan kora qattiqroq bolib, oson va yaxshiroq ishlov berish mumkin bolgan. Bronza metallurgiyasi inson faoliyat jarayonining barcha sohalarida mehnat unumdorligining bir necha marotaba ortishiga hizmat qildi. Asboblarni yasash jarayoni ham birmuncha soddalashdi: endilikda toshni uzoq va qattiq mehnat bilan ishqalab sayqallash orniga, tayyor qoliplarga erigan metallni quyish orqali, ozlaridan avvalgi ajdodlarining tushlariga ham kirmagan natijalarga erisha boshladilar. Quyish texnikasi bosqihma-bosqich takomillashib bordi. Dastavval quymalarni oddiy loydan yasalgan shaklli qoliplar orqali tayyorlagan bolishsa, keyinchalik, bunday qoliplarni orniga toshdan oyib yasalgan va kop marotaba foydalanish mumkin bolgan tosh qoliplar bilan bajaradigan bolishdi. Lekin, bunday qoliplarning katta kamchiligi bor edi: ulardan faqat tekis va silliq asboblargina quyish mumkin holos edi. Bu muammoning yechimi esa, yopiq shakldagi qismlarga ajratiladigan qoliplarning tayyorlanishi orqali hal qilindi. Quyishdan avval qolipning qismlari bir biri bilan mustaxkam birlashtirilib, maxsus ogizlari orqali eritilgan bronza quyub yuborilgan. Metall sovub qotib qolgach esa, qolipni yana ehtiyotkorlik bilan boshatib olib, tayyor shakldagi mahsulot ziynat buyumlari yoki mehnat va ov qurollariga ega bolishgan. Bunday usulda quyish turli shakllardagi mahsulotlarni quyish imkoniyatini bergan bolsa ham lekin, bu orqali turli murakkab figuralarni, bortma va naqshli mahsulotlarni tayyorlash imkonsiz edi. Buning yoli mumdan keng foydalanish boshlanishi bilanoq topildi: endilikda murakkab shaklli metall mahsulotlari tayyorlash uchun, avvalo uning shaklini mumdan tayyorlab olib, songra mazkur mum formani maxsus loy bilan qalin qilib orab suvab chiqilgan. Keyin mazkur loy-mumli shakl pechda qizdirilganda, uning tarkibidagi mum issiqlik tasirida buglanib ketib, loy esa tayyor murakkab shaklli qolipga aylanib qolgan. Bu qolipga erigan bronzani quyib, u sovub, qotgach, loy qolipni sindirib tashlab kozlangan maqsadga erishilgan. Ushbu usullar yordamida ustalar xattoki murakkab shakllardagi qavariq va ichi bosh metall anjomlar tayyorlashni ham ozlashtirdilar. Asta sekinlik bilan metallarni qayta ishlashning parchinlash, payvandlash, kavsharlash kabi yangi texnika va texnologiyalari va uslublari paydo bolib, takomillashib va taraqqiy etib bordi.

Metallurgiyaning rivojlanishi bilan, bronza mahsulotlar tosh buyomlarni inson faoliyatining barcha sohalarian siqib chiqarib yubordi. Lekin bu jarayon jadallik bilan roy bergan deb olash notogri. Rangli metall rudalari hamma yerda ham mavjud bolmagan. Chunonchi, qalay misdan kora kamyobroq bolib, uni topish qiyinroq bolgan. Metallarni uzoq masofalarga tashishga togri kelgan. Metall buyumlar va qurollar narx navosi baland bolib, qiymati doimiy ravishda yuqori saqlangan. Bularning barchasi ularning keng tarqalishiga sezilarli tosqinlik qildi. Bronza tosh qurollarning ornini toliq egallay olmadi. Bu jarayon keyinroq Temirning kishilar hayotga kirib kelishi bilan roy berdi.

Yangilаndi: 21.07.2013 04:13  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Ixtiro va Kashfiyotlar

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

Kimyo darsida oqituvchi bolalarda sorayapti:

-Nodira senda eritma qanday rangda chiqdi?

-Qizil.

-A'lo, bahoing 5.

Doston senda-chi?

-Pushti rangda.

-Yaxshi, bahoing 4.

-Boltavoy sendachi, eritma rangi qanaqa?

-Qora...

-Boltavoy bahoing ikki! Sinf!!! Partalar tagiga yotinglaaaaaar....


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 768
O'qilgan sahifalar soni : 2756132

Tafakkur durdonalari

Farzandlarimiz bizdan ko'ra kuchli, aqlli va baxtli bo'lishlari shart...

I. Karimov