Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 0
Juda yomon!A'lo! 

Boyl Mariott qonuni

Buyuk ingliz olimi Robert Boylning tadqiqotlari Kimyo fanining yangi bosqichga kotarilishi va mustaqil fan sifatida shakllanishiga asos bolib hizmat qildi. U kimyoni alohida fan sifatida ajratib, uning muammolarini, mustaqil maqsad vazifalarini va ularni yechishning alohida, tibbiyotdagidan farq qiluvchi xususiy yonalishlari zarur ekanligini korsatib berdi. Kop sondagi rang reaksiyalari hamda chokish reaksiyalarini tizimli ravishda tadqiq qilib borib, Boyl analitik kimyoga asos soldi. U endigina yuzaga kelib, tartiblanib borayotgan fizik-kimyo faning dastlabki qonunlaridan birini ochdi va u orqali fan tarixiga oz nomini abadiy muhrlab qoydi. Robert Boyl (1627-1691) qirolich Yelizavetta zamonida yashagan omadli va otkir xarakterli amaldor Korkning birinchi gertsogi Richard Boylning 14 ta farzandi orasidagi on uchinchisi bolgan. Uning otasi koplab yurishlarda ishtirok etib, katta miqdorda yer-mulklar va boyliklar orttirgan edi. Robert Boyl ham otasining yerlaridan biri Irlandiyadagi Lismor Kasle hududida tugilgan va butun bolaligini osha yerda otkazgan. U oz uyida, malakali murabbiylardan nihoyatda yaxshi darajada talim olgan va 8 yoshida Iton universiteti talabasiga aylangan. U yerda tort yil talim olgach, oatsining yangi yer muklaridan yana biri Stolbridjga yol oladi.

Osha zamonlarda ingliz zodagodlari orasida rasm bolgan urfga kora, 12 yoshga tolgan Robertni ozidan katta akasi bilan birgalikda Yevropa boylab sayohatga yuborishadi. U oz oqish jarayonini Shveytsariya va Italiyada davom ettirishga qaror qildi va u yerlarda uzoq 6 yil qolib ketdi. Angliyaga esa faqat 1644 yilda, otasi vafot etgandan song qaytdi. Otasi unga kattagina meros qoldirgan edi. Bu meros hisobidan u Stolbridjda laboratoriya tashkil etdi va 1645 yil oxirida ushbu laboratoriyada Fizika, Kimyo va Agrokimyo sohalarida murakkab tadqiqotlar otkazishni boshladi. Boyl bir vaqtning ozida bir necha muammolar ustida ish olib borishni afzal korardi. Odatda u laboratoriyadagi hodimlariga joriy kun davomida qilinishi lozim bolgan ishlarni taqsimlab berib, ozi shahsiy kotibi bilan birga kabinetida kun boyi falsafiy mushohadalar bilan mashgul bolar edi. U oz falsafiy qarashlarini nutq sozlab berar, kotib esa ularni risola korinishida sahifalab yozib borar edi.

Qomusiy olim Boyl, yuqorida takidlanganidek, kimyo, biologiya, tibbiyot, fizika muammolari bilan muntazam shugullanib borib, falsafa, ilohiyot, hamda tilshunoslikka ham katta etibor qaratar edi. Boyl laboratoriya tadqiqotlariga birinchi darajali ahamiyat qaratar edi. Uning nisbatan qiziqarli va turli xil tajribalari kimyo xususida bolgan. U kimyoning tibbiyot va alkimyogarlar shugullanadigan sohalardan mustaqil ravishda, alohidafan sifatida shakllanishi zarur deb hisoblardi.

Avvaliga Boyl gullardan, shifobahsh giyohlardan, lishayniklar hamda darxat postloqlaridan, shuningdek turli osimliklarning izldizlaridan damlamalar tayyorlash bilan shugullandi. Eng qiziqarli nastoyka lakmus lishaynikdan olingan binafsharang nastoy edi. Uning rangini kislotalar qizilga, ishqorlar esa havorangga ozgartirar edi. Boyl bu nastoy bilan qogozni shimitib keyin uni quritib kordi. Bunday usulda tayyorlangan (yani nastoy shimdirilgan) qogozni suyuqliklar aralashmasiga botirilgainda u oz rangini ozgartirardi va bu orqali aralashmaning kislotalilik yoki, ishqoriylik xususiyatini ozida aks ettirardi. Bu Boyl osha vaqtda nomlaganidek, dastlabki indicator moddalardan biri edi.

Kuzatuvchan olim eritmalarning yana bir qiziq xususiyatiga befarq bola olmasdi: azot kislotasidagi kumush eritmasiga oz miqdorda xlor kislotasi qoshilsa, natijada oq chokma hosil bolar edi. Bu chokindini Boyl kornea oyi (kumush xlorid) deb atadi. Agar bu chokindini ochiq idishda qoldirilsa u qorayib qolgan. Bu analitik reaksiya bolib, tadqiq etilayotgan moddada kumush mavjudligini aniq korsatib berar edi.

Yosh olim olovning kimyo uchun universial tahliliy vositachilik imkoniyatlari va xususiyatlariga shubha qilardi va shu sababli tahlilning boshqa usul va vositalarini qidirardi. U ozining kop yillik tadqiqotlari natijasida, agar moddaga u yoki bu reaktivlar bilan tasir korsatilsa, bu moddalar nisbatan soddaroq birikmalarga parchalanishini aniqladi. Maxsus reaksiyalarni qollab, ushbu birikmalarning tarkibini aniqlash mumkin edi. Bazi moddalar rangdor chokindilar hosil qilsa, boshqalari malum bir hidli gaz ajratib chiqarardi, ayrimlari esa, rangli aralashmalarga aylanar edi va ho kazo. Moddalarning maxsus reaksiyalar orqali parchalash va hosil bolgan mahsulotlarni identifiaktsiyalash jarayonini Boyl analiz deb atadi. Bu yangicha ish uslubi bolib, Analitik Kimyoning rivojlanishiga katta turtki bolib hizmat qildi.

1654 yilda olim Oksfordga kochib otdi. U yerda oz amaliy tajribalarini assistenti Vilgelm Gomberg bilan birgalikda olib bordi. Tadqiqotlar bir maqsad yolida: Moddalarni tizimlash va ularni oz xususiyatlariga kora guruhlarga taqsimlash. Gombergdan keyin, Boylning assistenti yosh va istedodli fizik Robert Guk boldi. U oz tadqiqotlairini asosan gazlarni organishgav a koruskulyar nazariyaga qaratdi. Ayni osha vaqtlarda Boyl ilmiy risolalar orqali nemis fizigi Otto fon Gerikening amalga oshirgan ishlari bilan tanishdi va ularni ozi shahsan takrorlab kormoqchi boldi. Bu maqsadda u havo nasosining fon Gerikenikidan ancha farq qiluvchi oziga xos konstruktsiyasini oylab topdi. Bu nasosning birinchi namunasi Guk yordamida yasab bitkazildi. Tadqiqotchilar nasosdan havoni deyarli toliq yoqotishga muvvafaq boldilar. Lekin, bosh idishda efirning mavjudligini isbotlashga bolgan barcha urinishlar samarasiz ketdi.

Hech qanaqa efir yoq! deb hulosa chiqardi Boyl. Boshliq joyni vakuum deb atashga qaror qildi. (lotincha boshliq degan manoda)

1660 yilda oziga tegishli yerda Boyl ozining birinchi katta hajmdagi ilmiy ishi Havoning vazni va mavjud bolishiga oid yangi fizik-mexanik amaliy tajribalarni yakuniga yetkazdi va nashr ettirdi. Keyingi kitob esa Kimyogar skeptik deb nomlandi va bu ikki kitob orqali Boyl oz emas kop emas, ikki ming yillik davomida hukm surgan tort unsur haqidagi Aristotel talimotini, Dekartning efir haqidagi hulosalarini va alkimyogarlikka oid uchta boshlangich talimotlarni chippakka chiqardi. Tabiiyki, bu narsa Aristotel talimoti tarafdolari hamda kartezianchilar tomonidan keskin qarshi olindi. Lekin, Boyl oz ilmiy ishlarida faqatgina nazariyot bilan cheklanmasdan, balki asosan amaliy tajribalarga suyanganligi tufayli, keltirgan dalillari va natijalari har qanday shubha va tortishuvlarga orin qoldirmagan edi. Marifat ahlining katta qismi, asosan korpuskulyar nazariya tarafdorlari Boyl goyalarini katta ilhom bilan kutib oldilar. Uning goyaviy raqiblaridan kopchiligi ham olimning kashfiyotlarini tan olishga majbur boldilar.

Boyl laboratoriyasida yangi assistant bolib yosh va iqtidorli fizik Richard Taunli ish boshladi. U bilan birgalikda Robrt Boyl eng asosiy fundamental fizik qonuniyatlardan biri gaz bosiminig hajman ozgarishi, uning bosimi ozgarishiga teskari proportsional ekanligini aniqlashi. Bu shuni anglatar ediki, idish hajmini ozgarishini bilgan holda, undagi gaz bosimini aniq hisoblab toppish mumkin bolardi. Bu kashfiyot XVII asrning buyuk kashfiyotiga aylandi. Boyl uni 1662 yilda havoning vazni va elastikligiga nisbatan ilmning himoyasi nomli ilmiy ishi bilan bayon qilib berdi. Olim mazkur ilmiy ishida ushbu qonunni gipoteza deb atagani hali hamin ilmiy doiralarda qiziqish uygotib keladi. Bazilar buni olimning ozi mazkur qonuniyatga shibha bilam yondoshgan deb izohlashsa (olim ozi aytganidek, Kimyogar skeptik), bazilar buni Robert Boylning ota kamtar bolganligiga boglaydilar. Hozirgi zamondagi bosim tushunchgasiga muofiq keluvchi, havoning elastik ekanligi tushunchasi Boylning tadqiqotlaridagi asosiy goya va belgilovchi omillar edi.

Havoning elastikligi yozadi Lotssi, Paskal tomonidan barchaga aniq namoyish qilingan va fon Gerikening tajribalari akademiyasi tomonidan takrorlangan edi. Havoli pufak, agar uni barometric kamera yoki havosi sorib olingan rezervuarga qoyilsa, u ichidagi havosi chiqib ketadi (puch bolib qoladi) Gerikening ikkita tutash idishlar bilan bajargan tajribalari ham havoning elastikligini tasdiqlaydi shuni takidlash kerakki, yuqorida qayd etilgan tadqiqotlar tufayli elastiklik nazariyasi vujudga keldi. Pekke tomonidan taklif etilgan ushbu termin Boyl tomonidan qattiq jismlarning elastikliklarini tadiqiq qilish ishlarida ham keng qollanilgan. Bunday tushunchaga qarshi Franchesko Lino (1595-1675) etiroz bilan chiqdi. U aslida oz ilmiy faoliyati davomida Fabri va Merseni tomonidan ilgari surilgan, Torichelli effekti hamda, suvning nasos yordamida sorib uzatish jarayonlarini, havo va suvdagi ilmoqli zarrachalarning bir-birini ilintirib tortishi bilan izohlovchi talimot goyalarini himoya qilar edi. 1660 yilda nashr etilgan shisha trubkalardagi simob bilan tajriba haqida... nomli risolasida Lino, agar ikkala tomoni ham ochiq trubkaga simobni quyilsa va bir tomonini barmoq bilan berkitib, ikkinchi tomonidan simobni tokila boshlansa, undagi simobning bir qismi tushib ketgach, barmoq bilan berkitilgan tarafda, barmoq bilan simob sathi orasida hosil bolgan boshliq va unga nisbatan barmoqning tortilib (sorilib) bortib kirib qolgan yumshoq yostiqchasini korish va his qilish mumkinligini qayd etadi. Bu tortilib kirish deb mulohaza yuritadi Lino, tashqaridagi atmosferaning bosimidan emas, balki trubkaning ichkarisidagi qandaydir korinmas rishtalar (funikulalar), yani, bir uchi bilan barmoqqa, ikkinchisi bilan simob ustuniga mustaxkam boglanib oladigan moddiy substantsiyalarning kuchi bilan bogliq. Hozirda bunday goyalar faqat kulini qistatadi. Lekin osha vaqtlarda bu goyalar jiddiy qabul qilingan va ahamiyat bilan organib chiqilishi zarur bolgan. Shu sababli Boyl, oz ilmiy ishlirini yanada asosliroq va ilm afkor-ommasiga yanada tushunarliroq mazmunda bayon etib Linoga qarshi himoya nomli ilmiy asar yozib, unda yana bir bora havoning elastiklik xususiyati Torichelli ustunini tutib turishdan ham kora koproq narsalarga qodir ekanligini soda ilmiy tilde bayon qilib berdi: Biz mohir qollar bilan lampa yordamida bir uchi yuqoriga qayrib egilgan uzun shisha nay oldik. Uning qayrilgan qismi qolgan asosiy qismiga deyarli parallel. Ular orasidagi tirqish yana ham qisaqa egilishdagermetik payvandlangan edi. Qisqa qismi uzunligi boylab dyumlarga (ulardan har biri yana sakkiz qismlarga taqsimlangan) ulushlagan edi. Qogoz parchalaridan ulushlarning qiymatlari yozib, naycha boylab ehtiyotkorlik bilan yopishtirib chiqilgan. Huddi shunday qogoz - olchov belgilari uzun naychaga ham yopishtirilgan. Shundan keyin qisqa naychaga sifonning yarim aylana yoki egilgan qismigacha tolguncha simob quyilgan. bular amalga oshirilganidan song, biz, uzun naychaga ham simob quay boshladik. Bunda ustidan quyilgan simob natijasida qisqa naychadagi havo dsatlabki hajmning yarminigina egallaganligi tufayli hajman kichraymadiBiz naychaning nisbatan uzun qismidan koz uzmay kuzatib turdik va shuni qayd etdikki, bu, uzunroq naychadagi simob narigisidan kora 29 dyum yuqoriroqda turar edi.

Amaliy tajriba yakunlarini hulosa qilib, Boyl takidlaydi: qachonki naycha tubidagi havo dastlabki hajmig nisbatan chorak marotaba hajman siqilganida uning suv bilan hollangan mato bilan orab, sovuq tasirida qanchalik qoyiqlashar (hajman siqilar) ekanligini tekshirib kordik. Va bazan shunday tuyuldiki, havo, uning ustidan aniq hulosalar qilishga yetarli darajada siqilmas edi. Keyin biz balki issiqlik osha havoni kengayishga majbur qilar deb oylab, buni ham tekshirib kordik; sham alangasiga naychaning havo toplanib qolgan qismini yaqinlashtirganimizda shu narsa malum boldiki, issiqlik havoga sovuqlikda kora sezilarliroq tasir korsatar ekan.

Shunisi qiziqki, mazkur izlanishlardan hulosalarni Boyl emas balki, Taunli chiqaradi. Boylning takidlashicha, Richard Taunli uning havoning elastikliga taaluqli yangi fizik-mexanik tadqiqotlar ilmiy ishini oqib chiqqach, bosim va kengayish bir biriga teskari proportsional degan gipotezani ilgari surgan ekan.

G.Dorfmann shunday yozadi: Boylning ushbu tadqiqotlari elon qilinganidan 15 yil keyin, yani, 1679 yilda Fransiyada abbat Edma Marriottning havoning tabiati haqida nutq nomli asari paydo boldi. Unda abbat Mariott butunlay boshqa fan muammaolari qatorida, Robert Boylning tadqiqotlariga oxshash tajribalar haqida mufassal bayonlar keltirib, havoning bosimi va egallaydigan hajmi orasidagi bogliqliklarni tadqiq va tahlil qiladi. Mariott ozidan oldingi soha tadqiqotchisi haqida bir marta ham soz yuritmaydi, huddiki unga Boylning pnevmatikaga oid ishlari butunlay notanishdek. Vaholanki, Boylning ishlari Yevropa ilmiy jamoatchiligida yaxshigina shuhrat topgan edi: ular lotin va ingliz tillarida chop etilib, katta adadlarda tarqalgandi. Umuman olganda Mariott ozidan avvalgi nomdor soha asoschisini birinchi marta unutayotgani yoq edi, huddi shu yosinda u 1673 zarbalar haqidagi ilmiy ishida ham Gyugens haqida lom-mim demasdan, u asos solgan tajriba uslubiyoti hamda nazariyot asoslarini ozlashtirib olgan

Adolat yuzasidan shuni takidlash kerakki, Mariottning ishlari Robert Boylning amaliy tajribalari va ilmiy uslubiy bayoniga nisbatan aniqlik va batafsillik nuqtai nazaridan ancha sayoz hisoblanadi. Yuqorida tanishganimizdek Boyl tajriba natijalarini dyumning 1/16 ulushigacha aniqlikda olchaydi. Olchov natijalaridagi kelib chiqishi mumkin bolgan xatoliklarni real baholaydi matematik hisob kitoblar bilan tuzatishlar kiritib bayon qiladi. Ehtiyotkor va tanqidiy qarashlar orqali ozi ochgan qonuniyatni gipoteza deb ataydi va uni amaliy tajribaviy tasdiqlarni talab etadi deb baholaydi.

Mariott esa uni togridan togri ozining nomidagi qunun va tabiatdagi qoida deb elon qiladi. Shunday ekan, adolat yuzasidan aytsak, Boyl Mariott qonuni asloda Boyl Taunli yoki, Boyl Taunli Guk qonuni deb atalsa togriroq boladi. Afsuski, kopincha fizika kurslarida, huddiki Mariott oz laboratoriyasi va shogirdlari bilan amaliy tajribalar orqali ushbu qonuniyatni ochgan Boylning ilmiy natijalarini aniqlashtirgan, yoki, aniqlik kiritgan sifatida tasdiqlanadi. Bu esa mazkur tarixiy voqelikka doir haqiqatga muofiq kelmaydi.

Shunday bolsa ham aynan Mariott (1620-1684) ushbu qonunning turli sohalarga qilinishi mumkin bolgan tadbiqini avvaldan aytib berdi. Ulardan asosiysi, joining balandligini barometr korsatkichidan kelid chiqib hisoblab chiqish va aniqlash edi. Ammo Mariottning matematik bilimlarining sustligi hisob-kitoblardagi chalkashliklar va ota kichik qiymatlardagi amallar tufayli, uning ozi olgan natijalar butunlay yaroqsiz chiqdi.

Keyinroq, 1686 yilda atmosfera bosimi yordamida joining balandligini aniqlash masalasiga ingliz astronomi Edmond Galley (1656-1742) etibor qaratdi. U kopchilikka oz nomi bilan ataluvchi kometaning kashf etganligi biolan yaxshi tanish. Demak, shuningdek aynan Galley mazkur masala yuzasidan nisbatan aniq formulani ishlab chiqdi. Nisbatan deyilishiga sabab u oz formulasida atmosferadagi harorat ozgarishlarini nazardan qochirgan edi. Galley formulasining asosiy goyasi shundan iborat ediki, balandlik arifmetik progressiya tarzida ortishi bilan, atmosfera bosimi geometrik progressiya tarzida kamayib boradi deb hisoblardi.

Yangilаndi: 31.07.2013 18:23  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Ixtiro va Kashfiyotlar

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Horijlik sayyoh samarqandlik matematik olimdan so'rayapti (ko'chada):

-kechirasiz, Registon maydonini qanday topsam bo'ladi?

-eni va bo'yini ko'paytirasiz, ya'ni, S=ab...


Mavzuga oid boshqa materiallar

Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 764
O'qilgan sahifalar soni : 2574704

Tafakkur durdonalari

Dunyo imoratlari ichida eng ulug'i - MAKTABDIR! (M Behbuduy)