Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa

Olaf Remerning kashfiyoti. Yorug'likning tezligini o'lchash

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 9
Juda yomon!A'lo! 

?laf R?merning kashfiyoti

Yorug'lik tezligi c fizikaning eng muhim konstantalaridan biri bo'lib, u bir necha hil usul bilan va o'nlab olimlar tomonidan bir necha yuz marta takror-takror o'lchangan. Aniqlik borgan sari ortib, nisbiy hatolik kamayib bordi. Quyida sizga ana shu muhim fizik kattalikning son miqdoriy qiymatining aniqlanishi tarixini havola etamiz.

Kassinining kuzatishlari. Asta-s?kin t?l?sk?p astr?n?mning tan ?lingan t?kshirish asb?biga aylandi. T?l?sk?pning olchamlari ?rtadi: Gyug?nsning t?l?sk?pi 92-marta kattalashtirar edi, 1670 yili Parijda 150 marta kattalashtiradigan t?l?sk?p payd? boldi. Endi bu t?l?sk?pning bitta ?limga t?gishli emasligi, u yangi turdagi ilmiy muassasa rasad??naga ornatilgani ?arakt?rli edi. Lyud?vik XIV ning him?yasida bolgan Parij rasad??nasiga Italiyadan k?lgan astr?n?m Jan D?minik Kassini (16251712) rahbarlik qilar edi. Kassini astr?n?miya uchun juda kop ish qilgan. U Saturnning Gyug?ns t?pgan bitta (Titan) yold?shidan b?shqa yana tortta yold?shi b?rligini t?padi. Osha Gyug?ns ?chgan Saturn halqasi Kassini diqqat bilan qapasa ?rasi ?chiq ikki halqadan ib?rat ekan, bu ?raliq Kassini ?chiqligi d?b ataladi. Kassini Yupit?r va Saturnning oz oqi boyicha aylanishini isb?tladi. Kassinining astr?n?mik his?blashlaridagi ?izmatlari ham katta: u osha vaqtgacha korilmagan aniqlikda astr?n?mik birlik Yerdan Quyoshgacha bolgan mas?fani aniqladi. Kassini t?pgan 146 mln. km bilan haqiqiy 149,6 mln. km qiymatni va osha vaqtda qabul qilingan 8 mln. km ni s?lishtirish qiziq.

?ldin eslatilganid?k, XVII asrnnng ikkinchi yarmi astr?n?miyaning markaziy masalalaridan biri Yupit?r yold?shlarining aylanish davrini his?blash bolib q?ldi. Agar ularning k?tma-k?t tutilish vaqtlari aniq malum bolsa, bu kattaliklarni ?ddiy his?blashlar v?sitasida t?pish mumkin. Yold?shlarning aylanish davrini bilgan h?lda, aksincha, ularning tushlish ?nlarini ?ldindan aytib b?rish mumkin. 1672 yili Kassini I? (Yupit?r yold?shi)ning tutilish ?nlarini juda aniq t?padi. U I?ning aylanish davri uchun h?sil qilingan qiymat bir h?ldan ikkinchi h?lga otganda ozgarishini t?pib hayratlandi, chunki tutilish bazan k?chiksa, bazan ?ldinr?q roy b?rar edi. H?sil qilingan qiymatlar ?rasidagi (aylanish davri 42,5 s?at bolganda) eng katta (22 daqiqa) farqni olchash n?aniqligi bilan tushuntirib bolmas edi. Ehtim?l, Kassini Gyug?nsning astr?n?mik kuzatnshlarda f?ydalanila b?shlangan mayatnikli s?atidan f?ydalangandir. Kuzatilgan eff?kt as?slangan tushuntirishga ega emas edi.

1672 yilda Kassini Yupiterning yold?shlarini sist?matik kuzata b?shlagan yili Parij rasad??nasida Daniyalik yosh ?lim ?laf R?m?r (16441710) payd? boldi. Uni aj?yib m?s k?lish qiziqtirib qoydi (ehtim?l, unga Kassini etib?r bergandir). I?ning tutilishidagi eng katta k?chikish Yupit?r Yerdan uz?qlashgan vaqtda roy b?rardi. Bunday m?s k?lishga etib?r b?rish tas?difiy bolishi mumkin edi, amm? bu kutilmagan h?lga duch k?lib, darh?l uni tas?dif d?b ?v?za qilmaslik uchun qanchalik uz?qni kora bilish k?rak! Lyud?vik XIV davridagi astr?n?mik atlaslarda Yer ?lam markazi tarzida tasvirlansa-da, ?limlar Yupit?r yold?shi aylanish davrining ozgarishini Yerning tasiri bilan tushuntirishga tayyor emas edilar! Amm?, bu eff?ktni tushuntirish uchun R?m?r taklif etgan raq?bat qiluvchi fikr ham ancha fantastik edi. R?m?r I?ning tutilishini, biz Yer bilan Yupit?r ?rasidagi mas?fa ?rtganda kuzatganimizda yoruglik katta mas?fani b?sib otganidan, tutilish bir ?z k?chikadi, d?gan taklifni kiritdi. R?merning gip?t?zasini bah?lash uchun uning zam?nd?shlari yoruglik t?zligi haqida nimalar d?ganini eslash k?rak.

Yoruglik t?zligi haqida ch?kinish. Qadimgi ?limlar yoruglik ?niy tarqaladi d?b his?blashgan (ehtim?l, Emp?d?kl bundan mustasn?dir). Bu fikr yz?q asrlar Arist?t?lning ?brosi bilan mustahkamlangan edi. Sharqda Abu Ali Ibn Sin? va Al?az?n yoruglikning t?zligi ch?kli, amm? juda katta d?b faraz qilishdi. Yangi davr Yevr?pa ?limlari ?rasida yoruglik t?zligini ch?kli d?yishga tayyorlaridan biri Galil?y edi. Uning Suhbatlari da uchta suhbatd?sh Sagr?d?, Simplichi? va Salviati yoruglik t?zligi masalasini muh?kama qilishadi. Bu masalani Sagr?d? kotarib chiqadi, Simplichi? uni ch?ksiz d?ydi, chunki biz ?tishning alangasini ham Vaqt yoq?tmay koramiz. ?v?z bir ?z vaqt otgandan song k?lishi Satr?d? uchun ?v?z yoruglikka nisbatan s?kin tarqalishini bildiradi. Bunga jav?ban bu suhbatda Galil?y t?m?nini ?luvchi Salviati qolida f?nari bolgan ikki kuzatuvchi bilan tajriba otkazishini tavsiya etadi. Bunda har bir kuzatuvchi sh?rigi f?narining yorugligini korib oz f?narini yoqadi. Amm? Fl?r?nsiya akad?miyasini ?limlari otkazm?tschi bolgan bu tajriba yoruglik t?zligini ch?kliligiga r?al ish?nish imk?niyatini b?rmaydi. (Eynsht?yn va Inf?ld buning uchun vaqtning 1/100 000 tartibda soniyai ?raligini b?lgilay ?lish k?rakligini aytadi). K?pl?r yoruglik ?niy tarqaladi d?b hisoblaydi; R?b?rt Guk yoruglik t?zligi ch?kli, amm? u juda katta bolganligidan olchab bolmaydi, d?b his?blaydi. D?kart va F?rma yoruglik t?zligini ch?ksiz d?b his?blaganliklari uchun ularning g??m?trik ?ptikadan otkazgan tadqiq?tlari juda chalkashib k?tdi. D?kart bir t?m?ndan yoruglik ?niy tarqaladi d?b his?blab, ikkinchi t?m?ndan uni tashkil etuvchilarga ajratdi. F?rma ozining bugungi kunda eng kichik vaqt tam?yili d?b atalgan, mashhur tam?yilini if?dalayotganda yoruglik t?zligi haqida gapirmaslik uchun yoruglik antipatiyasi haqida gapirib, turli-tuman usullar ishlatadi. U kiritgan f?rmal k?effitsi?nt aslida yoruglik t?zligi nisbatiga t?ng. Shunday qilib, Remerning kopgina zam?nd?shlari yoruglik t?zligining ch?klanganligini tan ?lishga tayyor emas edi. Yoruglikning astr?n?miya miqiyosida roy b?radigan h?disalarning yuzaga k?lishi uchun jav?bgar qilishni gapirmasa ham boladi. Taqq?slash uchun t?vush t?zligi ham yaqingina ?? asrda olchanganligini qayd etamiz.

R?merning his?blashlari. Ular juda ham s?dda. Shunday qilib, R?m?r 22 daqiqa tutilish b?shlanishining maksimal k?chikishiYer bilan Yupit?r ?raligidagi eng katta va eng kichik farqiga t?ng mas?fani yoruglik b?sib otishi k?rak bolgan vaqtga t?ng bolsa k?rak d?gan mul?hazaga as?slanadi. Bu farq Yer bilan Quyosh ?rasidagi mas?faning ikkilanganiga t?ng. Bunga nisbatan Yupit?r bilan uning yold?shlari ?rasidagi mas?fani his?bga ?lmasa ham boladi

R?merning Kassinidan minnatd?r bolishining yana bir sababi b?rligini koramiz, u Kassinidan Yer bilan Quyosh ?rasidagi mas?fa (146 mln. km) ni aniq bilib ?ldi. Shunday qilib, R?merning fikricha yoruglik 292 mln. km ni b?sib otishi uchun 1320 soniya (22 daqiqa) k?rak ekan. Bundan yoryglik t?zligi uchun 221200 km/s?niya qiymat h?sil boladi. R?m?r astr?n?mik birlikdagi n?aniqlik uchun (anigi 149,6 mln. km) ?at? qildi, amm? as?siy ?at? maksimal k?chikish vaqtini aniqlashda edi (togrsi 16 daqiqa 36 s?niya). Togri his?blanganida yoruglik t?zligi uchun haqiqiy qiymatga yaqin 300400 km/s?niya qiymat h?sil bolar edi. R?merning yoruglik t?zligi uchun tartib boyicha togri qiymat b?ra ?lishi hayratlanarli.

Bu his?blashlarni R?m?r 1676 yilning s?ntyabrida otkazdi, u ozining haq ekaniga ?limlarni ish?ntirish uchun Misr k?hinlari hiylasiga yaqin qiziq hiyla oylab t?pdi. U his?blashlar otkazib, I?ning n?yabrdagi tutilishi ta?minan 10 daqiqaga k?chikishini aytdi. Kassini qatnashgan kuzatishlar R?m?r tutilishni bir s?niyagacha aniqlikda aytganini tasdiqladi. L?kin bu m?s k?lish atr?fdagilarni unchalik hayr?n q?ldirmadi. Ayniqsa u, Parij Akad?miyasidagi, ular ?rasida kart?zianlar (D?kart tarafd?rlari) bolgan ?limlarii ish?ntira ?lmadi. A?ir ularning ust?zi astr?n?mlar ?aqida ularning ta?minlari hamma vaqt ?at? va ish?nchsiz bolsa-da, ular turli ?il kuzatishlarga tayanuvchi ancha togri ?ul?salar chiqarishadi d?b yozgan edi. R?m?rni qollab-quvvatlashdan hatt? Kassini ham b?sh t?rtdi! Fan tari?ida bunday h?disalar t?z- t?z uchrab turadi. R?merning tarafd?rlari ham t?pildi, ular ?rasida ayniqsa Angliya astr?n?mi Edm?nd Gall?y (16561742) ajralib turadi.

R?m?r nazariyasini butunlay tan ?lish 1728 yili J?yms Bredli (16931762) Yulduzlar ab?rratsiyasi yillik korinadigan harakatini organishida roy b?rdi. Bu nazariya Yulduzdan k?ladigan yoruglik t?zligi bilan Yerning ?rbita boylab harakati t?zligining yigindisi singari tabiiy tushuntirish t?pdi. Bunda yoruglik t?zligi Yerning harakati t?zligidan 10000 marta katta bolib chiqdi, bu esa R?m?r t?pgan qiymat bilan juda m?s tushardi. Butunlay turlicha ikkita yol bilan bitta jav?bga k?lingani juda kopchilikni ish?ntirdi. Yerdagi tajriba as?sida yoruglik t?zligini birinchi marta olchashni Arman Fiz? 1849 yili otkazdi.

Endi esa yorug'lik tezligining aniqlash usullari tarixi xronologik jadvali bilan tanishing.

Yil

Muallif

Usul

Aniqlangan qiymat m/soniya

1676

Olaf Remer

Yupiter yo'doshlarining tutilishi hodisasi

214000

1726

Bradley

Yulduzlar abberatsiyasi

301000

1849

Arman Fizo

Tishli g'ildirak (yer sharoitida ilk bora)

315000500

1862

Fuko

Aylanayotgan ko'zgular

298000500

1857

Veber va Kolraush

Elektrostatik birliklarning elektromagnit birliklarga nisbati

310800

1868

Maksvell

Elektrostatik birliklarning elektromagnit birliklarga nisbati

284300

1872

Kornyu

Aylanayotgan ko'zgular

298000500

1872 Kornyu Tishli g'ildirak 298500900
1878 Maykelson Aylanayotgan ko'zgular 300140
1880 Stoletov Elektrostatik birliklarning elektromagnit birliklarga nisbati 298000
1882 Nyukombp Aylanayotgan ko'zgular 29986030
1882 Freddi Yung, Forbes Tishli g'ildirak 301382
1882 Maykelson Aylanayotgan ko'zgular 29985360
1883 Tomson J Elektrostatik birliklarning elektromagnit birliklarga nisbati 296400
1889 Tomson V Elektrostatik birliklarning elektromagnit birliklarga nisbati 300500
1889 Lodj va Galzenburg Elektrostatik birliklarning elektromagnit birliklarga nisbati 301000
1900 Perroten Tishli g'ildirak 29988050
1902 Perroten Tishli g'ildirak 29988050
1906 Rouz va Dorsey Elektrostatik birliklarning elektromagnit birliklarga nisbati 29978527
1924 Maykelson Aylanayotgan ko'zgular 29980230
1926 Maykelson Aylanayotgan ko'zgular 2997964
1932 Maykelson Aylanayotgan ko'zgular 29977411
1937 Andersen Kerr katakchalari 29976412
1947 Essien Qutbli rezonator 2997929
1949 Frum Radiointerferometr 299792.53
1950 mak-Kinli Kvartsdagi ikkilangan nur sinishi 29978070
1952 Renk Ayalanayotgan spektrlar 2997766
1952 Kartashev Ko'p nurli interferometr 1997885
1953 Frum Radiointerferometr 299792.750.3
1955 Velichko va Vasilev Kerr katakchalari 299793.91
1957 Renk laboratoriyasi Ayalanayotgan spektrlar 199793.70.7
1975 etalon metr qabul qilingan zamonaviy qiymat 299 792 458 1,2

Yangilаndi: 15.05.2013 16:58  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Ixtiro va Kashfiyotlar

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

Serjant askarlarga daraxt kestiryapti.

Bir askar norozi ohangda:

-Men oliy ma'lumotli matematikman, menga ozimga mos ish bering...

-Yaxshi, unda sen ildiz chiqarish bilan shugullan!


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 368
Kiritilgan mаqolalar soni : 785
O'qilgan sahifalar soni : 3122285

Tafakkur durdonalari

Dunyo imoratlari ichida eng ulug'i - MAKTABDIR! (M Behbuduy)