Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Horijlik olimlar Galileo Galiley. Medichi yulduzlari. (ikkinchi hikoya)

Galileo Galiley. Medichi yulduzlari. (ikkinchi hikoya)

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 2
Juda yomon!A'lo! 
Maqola mundarijasi
Galileo Galiley. Medichi yulduzlari. (ikkinchi hikoya)
Yangi koz?ynaklar
Yulduzlar a?b?r?ti
K?pl?r, Madjini, Klaviy
Buyuk kashfiyotlar yili
Rimni zabt etish
Buyuk g?rts?gning faylasufi va birinchi mat?matigi
Qutqaruvchi d?kr?t.
Ozgarishlarni kutib
?lam tuzilishi
Sud va hukm
Yana M?dichi Yulduzlari
??tima
Hamma sahifa

M?dichi Yulduzlari

1979 yilning n?yabrida Vatikan 1633 yili inkvizatsiya sudi hukm qilgan Galil?? Galil?yni ?qlam?qchi boldi. U vaqtda Galil?yni Quyosh ?lamning markazi, u harakatlanmaydi, Yer esa ?lamning markazi emas va harakatlanadi, d?gan togriga o?shash fikriga ish?ngani va uni him?ya qilgani uchun... ?ud?sizlikda kuchli gum?nsirashgan edi. Galil?yni ?qlash haqidagi gap II Vatikan Soborida (19621965) ham bolgan edi. Oqlashni ?limning 400 yilligiga (1964 yilga) togrilashm?qchi edi, amm?, ?att? ilm fan shunchalik taraqqiy etgan XX asrda ham nasr?niy dini kat?lik maz?abi ruh?niylari uchun masala bahsli - t?rtishuvli bolgani uchun ulgurishmadi. Shunday bolsada, Galil?y asarlari (K?p?rnik va K?pl?rlarning asarlari) bilan bir qat?rda 1835 yildayoq Taqiqlangan ind?ksdan chiqarilgan edi. Galil?y ustidan sud, uning qaytarilishi ?damlarni, kopgina fandan yir?q kishilarni ham uch yarim asr dav?mida hayaj?nlantirib k?ldi. Bunda badiiy adabiyot ajratgan etib?r ham harakt?rli. (B?rt?ld Br??tning Galil?yning hayoti py?sasini eslash kif?ya.)

XVI va XVII asrlar ch?garasida odamlar va olimlar tasavvurida ham ?lam tuzilishi masalasi ancha chalkash edi. Eramizdan ?ldingi IV asrda Arist?t?l bizga korinadigan yettita sayyora Yer atr?fida aylanadi, aslida esa ular mahkamlangan ?rustal sf?ralar aylanadi, sakkizinchi sf?rani qozgalmas Yulduzlar egallaydi, d?b tasdiqlaydi. Munajjimlar sayyoralarni quyidagicha turlarga ajratishgan: ikkita yoritgich ?y va Quyosh, ikkita yom?nlik ?lib k?luvchi sayyora Mars va Saturn, ikkita ya?shilik manbai bolgan sayyora Yupit?r va V?n?ra hamda bitta betaraf sayyora M?rkuriy.

Arist?t?lning, ayniqsa, uning izd?shlarining q?idalarida bu s??madan ?gishini, aytaylik, sayyoralarning aj?yib qaytma harakatlarini bir?r m?m?ntda sayyoralar korinma harakati yonalishini qarama-qarshisiga ozgartirishini tushuntirish yoq edi. Asta-s?kin bu q?ida bilan kuzatishning aniq b?lgilangan malum?tlari ?rasida qarama-qarshilik payd? boldi. Eramizning II asrida Pt?l?m?y kuzatish malum?tlarini maksimal his?bga ?ladigan sist?ma tuzdi. Bunda u sayyoralar yordamchi (epitsikllar) aylana boylab harakatlanib, oz navbatida bu aylanalarning markazlari (d?f?r?nti) Yer atr?fida aylanadi, d?b his?blaydi. Yangi malum?tlarni his?bga ?lish ishtiyoqi sist?mani yanada murakkablashtirishga ?lib k?ldi. Sist?mani saqlab q?la ?lgan ?limlarning mat?nat va aqliga q?yil q?lish l?zim.

Nik?lay K?p?rnik (14731543) butunlay kutilmagan yolni taklif etdi. Uning diqqat bilan ishlab chiqqan, kuzatishlar bilan m?s k?luvchi s??masi Quyosh sist?masiga yondoshuvning bugungi barcha as?slarini oz ichiga ?ladi: sayyoralar Quyosh atr?fida aylanadi, jumladan Yer ham; bundan tashqari, Yer sutkalik harakat qiladi; ?y Yer atr?fida aylanadi. Bunday yondoshishda kuzatish malum?tlari bilan m?slashtirishda aniqlanmagan m?m?ntlar q?lsa ham sist?ma juda ham s?ddalashdi. K?p?rnikning fikricha sayyoralarning harakati aylanalar boylab t?kis harakatga (Arist?t?ldagi kabi) yaqin, ehtim?l, albatta boladigan ?gish m?hiyati unchalik bolmasa-da, yana Pt?l?m?ydagi kabi epitsikllarni talab etgan. Epitsikllar ?rbitalarnnng elliptik ekanini kashf etgan K?plerdagina yoq?ldi. K?p?rnikning sist?masi sifatiy h?disalarga as?slangan s?f tavsifiy nazariya emas edi. Unda juda kop s?ndagi his?blashlar b?r edi; Quyoshgacha bolgan mas?fa, aylanishlar davrlari va h?kaz?. Faqat mana shunday nazariya Pt?l?m?yning kuzatishlarni his?bga ?lgan nazariyasi bilan raq?bat qila ?lardi.

Yerning aylanishi mumkinligini pifag?rchilar ham korsatgan edi. Shu sababli ham ch?rk?v yerning aylanishi haqidagi nazariyani pifag?rchilarniki d?b atagan edi. Bu yerda quyidagi sababga kora K?p?rnikning n?mini tilga ?lmaslikni l?zim t?pishdi. K?p?rnikning ?sm?n sharlarining aylanishi haqida d?gan (u vaf?t etgan yili nashr etilgan) kit?bida soz b?shi bolib (ehtim?l, uni K?p?rnik yozmagandir), unda K?p?rnik tizimi faqat astr?n?mik his?blashlar uchun qulay mat?matik s??ma d?b el?n qilingan edi. Unda qaraladigan harakatlar esa ?ayoliy d?b el?n qilindi. D?mak, kit?bda haqiqiy harakatlar haqida soz b?rmaydi. Bu mat?matiklarning hizmat vazifasiga kirmaydi! Bu masalani faylasuflar va dind?rlar diniy kit?blardagi aqidalarga m?s ravishda hal etm?qlari k?rak. Kit?b papa Pav?l III ga bagishlangai edi. Bunday k?lishuv ch?rk?vni qan?atlantnrar va kit?bni dinsiz d?b ayblab bolmasdi. Mat?matiklarga oz his?blashlarida ?ayoliy s??malardan f?ydalanishga ru?sat etilgan edi. K?p?rnikning jadvallaridan f?ydalanuvchi i?zuit-astr?n?mlar, ?ususan, taqvimlarni qayta tuzish ishlarini qiladigan his?blashlarda bundan f?ydalanishlari istisn? emas edi.

Sozsiz Yer harakatlanmaydi, Quyosh harakatlanadi d?gan talim?t q?lishi l?zim edi. Hatt?, b?shqa sayyoralar haqida ham ch?rk?v bunchalik mur?sasiz emas edi (diniy kit?blarda ular haqida h?ch narsa yozilmagan). Ti?? Brag?ning Quyosh Yer atr?fida, q?lgan sayyoralar esa quyosh atr?fida aylanadi, d?gan sist?masiga ham chidashgan. Osha Ti?? Brag? k?m?talar haqiqiy dunyoga t?gishli emas, ular tashqaridan k?ladi d?b (aytganday Galil?y b?shqa nuqtai nazarda edi) oz m??iyatiga kora billur sf?ralar bilan ?ayrlashgan edi.

Shunday qilib, K?p?rnik sist?masi qulay mat?matik s??ma, pifag?rchilar talim?ti esa dinsizlik. Ch?gara ana shunday otardi. Bunday mur?sas?zlikka Galil?y tayyor emas edi; M?ning fikrimcha K?p?rnikni boshashtirish k?rak emas, chunki Yerning harakati, Quyoshning harakatlanmasligi uning talim?tidagi eng muhim jihat va umumiy as?sdir. Shu sababli, uni butunlay rad etish yoki u qanday bolsa, Shunday q?ldirish lozim! Galil?y Yerning harakati hayoliy bolmay, balki haqiqiydir d?gan fikrda qatiy turdi.

?lamning g?li?ts?itrik tizimi uchun bolgan k?skin kurashga Galil?y ?ddiy yol bilan k?lmadi. K?p?rnikning tizimiga juda erta ish?nib, ancha vaqtgacha ozining bu tizimni qollab-quvvatlaydigan dalillarini el?n qilishga jurat etmadi (bu haqda 1597 yili K?plerga yozilgan ?at guv?hlik b?radi).

XVII asr Quyosh sist?masiga o?shash b?shqa ?lam ?aqida fikr yurituvchi sh?ir va faylasuf J?rdan? Brun?ni nam?yishk?r?na ravishda gulhanda kuydirish bilan b?shlandi. 1610 yili Galil?y oz ilmiy ij?dining eng yuqopi choqqisiga k?ldi: tabiiy harakatlar (erkin tushish va yuq?riga ?tilgan jism harakati)ni yigirma yillik tatbiqi aj?yib yakunlandi. U ozining buyuk kashfiyotlari haqida kit?b b?shlaydi va kutilmaganda uni n?malum muddatga k?chiktiradi. Nima boldi? Galil?yning ilmiy fa?liyatida Shunday voqea roy b?rdiki, bu ishchan Galil?yning butun yoshligi sarflangan kashfiyotlarini nashr etishni ikkinchi darajaga surishga majbur etdi. Galil?y ozining K?p?rnik sist?masini yoqlaydigan hal qiluvchi dalillari b?r va bundan buyon uning hayoti osha g?yalarni targib?t etishga qaratilishi l?zim d?gan qarorra k?ladi. Osha muhim dalillarni eslaylik.



Yangilаndi: 15.05.2013 17:11  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Buyuk olimlar fotogalereyasi

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

Agar yakuniy natija masalani yechish usuliga bog‘liq bo‘lmasa, u matematika,

agar bog‘liq bo‘lsa u - buxgalteriya...


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 368
Kiritilgan mаqolalar soni : 792
O'qilgan sahifalar soni : 3292728

Tafakkur durdonalari

Farzandlarimiz bizdan ko'ra kuchli, aqlli va baxtli bo'lishlari shart...

I. Karimov