Orbita . U Z

...Ilm-fan fazosi uzra!

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Horijlik olimlar Galileo Galiley. Medichi yulduzlari. (ikkinchi hikoya) - «Olam tuzilishi».

Galileo Galiley. Medichi yulduzlari. (ikkinchi hikoya) - «Olam tuzilishi».

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 5
Juda yomon!A'lo! 
Maqola mundarijasi
Galileo Galiley. Medichi yulduzlari. (ikkinchi hikoya)
«Yangi ko‘zoynaklar»
«Yulduzlar axboroti».
Kepler, Madjini, Klaviy.
Buyuk kashfiyotlar yili.
Rimni zabt etish.
«Buyuk gersogning faylasufi va birinchi matematigi».
«Qutqaruvchi dekret».
O‘zgarishlarni kutib.
«Olam tuzilishi».
Sud va hukm.
Yana Medichi Yulduzlari.
Xotima.
Hamma sahifa

 

 

«Olam tuzilishi». Galiley Rimdan qaytgach, nihoyat, Kopernik sistemasini tasdiqlaydigan  hamma  dalillar  haqida kitob yozishga qaror qildi.  Bu kitob haqida

1597-yili Keplerga xat  yozganida  o‘ylagan edi, uni «Yulduzlar axboroti»ga kiritmoqchi  edi, bunday  kitobning yaratilishini  u Florensiyaga kelishdagi asosiy ish  deb bilardi. Galiley  60  yoshga  kirdi,  sog‘ligi ham yaxshi emas. Rimga qilingan  safar  to‘la  muvaffaqiyatli bo‘lmadi, ammo yaxshilanish paytini ham kutish kerak emas. «Qutqaruvchi dekret»dan so‘ng ma’lum bo‘lishicha, hozirgi kunda ham Rimdagi «boshliq shaxslar» o‘z fikrlarini   qat’iy  ushlab  turgan ekanlar, geliosentrik  sistemani  ochiq quvvatlanishi haqida o‘ylash ham mumkin emas, ammo Galiley ayyorlikka o‘rganmagan edi.

Hatto diniy munozaralarda ham qatnashuvchilardan  biriga  bid’at  nuqtai nazarni yaxshiroq fosh etish uchun uni «shartli» himoya qilishga ruxsat etiladi.

Kopernik sistemasi dinga qarshi deb e’lon qilinmadi, hatto Bellarmino u haqida  matematik  sistema  sifatida «faraziy»  gapirishga ruxsat berardi. Galiley badiiy usul o‘ylab topadi.  Uchta hamsuhbat Salviati, Sagredo va Simplichio — Sagredoning saroyiga to‘planishib, olti kun mobaynida har ikkala sistemani «qiziqish» bilan muhokama qilishadi. Birinchi  ikki  qahramon Galileyning vafot etgan do‘stlarining ismi, uchinchisi esa Aristotel va Ptolomey tarafdorlarining (yasama) nomi bilan atalgan.

Galiley kitob ustida  besh  yildan ziyod qattiq ishladi; u shubhasiz buni hayotidagi eng asosiy asar deb biladi. 1630 yili olti kundan to‘rttasi tugadi: birinchi kuni  Yer  harakatining prinspial  mumkinligi muhokama qilinadi, ikkinchi kuni uning sutkalik harakati, uchinchi kuni yillik harakati va nihoyat, to‘rtinchi kuni Galileyning eng sevgan kashfiyoti dengiz suvining ko‘tarilishi va pasayishi muhokama qilinadi. U to‘rt kun bilan kifoyalanishga qaror qiladi, kitobni esa «Dengiz suvining ko‘tarilishi va pasayishi haqida munozara» deb ataydi. 1630-yilning bahorida Galiley qo‘lyozmani Rimga olib boradi.

Shuni aytish kerakki, Galiley yozgan kitobni hozirgi terminologiyada ilmiy-ommabop  kitoblar  qatoriga kiritish lozim. Galiley ataylab uni faqat olimlarga emas,  keng  ommaga  yo‘llaydi; u  Kopernik foydasiga rad etib bo‘lmaydigan dalillar  mavjudligiga  hamma ishonishini istaydi. Galiley qisman shu tufayli, qisman o‘zining  ilmiy  yo‘nalishi  bo‘yicha  sistemani  astronomik  kuzatishlarning sonli  ma’lumotlari  bilan  bog‘lamay, deyarli aniq sifatli hodisalar bilan ish ko‘radi. Unda  sayyoralar markazida Quyosh turgan aylanalarda tekis harakatlanadi, buni astronomik  kuzatishning hech qanday ma’lumotlari bilan mos keltirishning imkoniyati yo‘q. Bu sohada Galiley Keplerdan ancha orqada va Kopernikni qiziqtirgan masalani muhokama qilishdan o‘zini tortadi. Ehtimol, hisoblash  astronomiyasi  Galileyiing kuchli tomoni emasdir.

Galiley qabul qilish uchun  papadan  ruxsat  oladi  va   obro‘  e’tiborli kardinallar bilan uchrashadi. Urban VIII  ta’qiqlangan  tizim  foydasiga  shartli dalillar bo‘lgan  kitobga  qarshilik  qilmaydi, ammo  o‘quvchiga  ikkala tizimdan birini  tanlab  olish  taklif  etilgandek  ta’sir hosil bo‘lib qolmasin deb uqtiradi. Kitob  Quyoshning  harakati  va  Yerning harakatlanmasligi haqidagi cherkov bergan  tasdiqning  qat’iy  ekani haqida ikki xil fikrga ega bo‘lmasligi lozim. Bundan  tashqari, papa «Dengiz suvining ko‘tarilishi va pasayishi haqida munozara» degan  nomni  ham yaroqsiz deb topdi. Galiley hali yozilmagan so‘z boshi  va  xulosada  istaklarni  bajarishga va’da beradi. Qo‘lyozma unga baho berish uchun Muqaddas saroy Magistri (bosh senzurachi, Mostro ota nomi bilan Mashhur bo‘lgan)  Nikkolo  Rikkardiga  topshirildi.  Mostro ota  kuttiradigan  taktika qo‘lladi, u Galileydan farqli ravishda shoshmaydi.

Keyingi  hodisalar  detektiv  tarixni  eslatadi, unda Galiley va uning tarafdorlari kitob bosilib chiqishi uchun ajoyib kashfiyotchilik ko‘rsatishadi. Dastlabki ruxsatni olish uchun papaning sobiq kotibi  Champoli  o‘z  martabasini  ham  xavfda qoldirib, aldash yo‘liga kiradi.  Kitobni Rimda nashr etish mo‘ljallangan edi. Katta ayyorlik ko‘rsatib, Galileyning sog‘ligi yomonligini, Italiyada o‘lat kasali tarqalganligini vaj qilib, uni Florensiyada chop etishdi.

1632-yil 22-fevralda gersog  Ferdinando sovg‘a tarzida unga bag‘ishlangan to‘rt kun davomida Olamning ikki asosiy sistemasi — Ptolomey va Kopernik sistemalari  haqida muhokama yuritilgan, har ikkala tomondan ham qat’iy bo‘lmagan falsafiy va fizik dalillar tavsiya qilingan «Lincheo Akademigi Piza universiteti  Ekstraordinar  Matematigi va Muqaddas Toskaniya Buyuk Gersogining Bosh Faylasufi va Matematigi Galileo Galileyning Dialogi» degan kitobning birinchi nusxasini oladi. «Aqlli o‘quvchi»ga qaratilgan so‘z boshida muallif Kopernik  sistemasi  foydasiga keltirilgan  dalillarning  sabablarini  tushuntiradi. U Yerning  harakati  haqidagi  pifagorchilarning  fikrini o‘z vaqtida  taqiqlash uchun   xavfli  tortishuvlarni  to‘xtatish  uchun  chiqarilgan «qutqaruvchi dekretni» eslaydi.

Galileyni «bu dekret  masalani  yaxshi o‘rganmasdan, qiziqqonlik ostida, masalani yaxshi tushunmaydiganlar tomondan chiqarilgan» degan mish-mish tarqalgani «hayajonlantiradi». Tavsiya etilayotgan kitob ana shu mish-mishlarni  rad  etishi  lozim edi. U «boshqa mamlakat halqlariga  umuman  Italiyada, va ayniqsa  Rimda ham bu masala bo‘yicha  xorijiy  mamlakatlarining ilmiy xodimlaridan  kam narsa bilmasligini...» ko‘rsatishni istaydi va Kopernik sistemasiga  taalluqli  o‘zining  barcha  kuzatishlarini  jamlab,  bu bilan tanishishdan oldin Rim senzurasining qarori chiqqanini va senzuradan faqat jon saqlash uchun  umidlar emas, balki aqlni qanoatlantiruvchi juda o‘tkir aqlli kashfiyotlar ham chiqishini bayon etadi». Nihoyat, «agar  biz  Yer harakatlanmaydi desak  va qarama-qarshi fikrni matematik paradoks deb qabul qilsak, u holda bizning ishonchimizning asosi boshqa kishilar fikrini bilmaslikdan iborat bo‘lmasdan, boshqa  mulohaza  va  maqomlar — to‘g‘rilik,  din,  xudoning qudratiga  ishonish  va  inson ongining  mukammal  emasligini  tan  olishdan  iborat bo‘ladi: Nima  qilibdi,  Rimda  maqsadning  muvofiqligi  ko‘rinishi  kerak edi: dekret o‘ylab chiqarilmaganligi haqidagi gaplarni kesib tashlash, «boshqa ellar xalqini» o‘z holiga qo‘yish. Aytgandek, bugun ba’zi ifodalashlar xuddi ikkiyoqlamadek tuyuladi. Ehtimol, ular «boshliq shaxslar»dan kimgadir ham shunday ko‘ringandir. Har holda «Dialog»ning nusxalari Rimga kelgach, momaqaldiroq  gumburladi.



Yangilаndi: 15.02.2019 11:04  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Sizda mulohaza qoldirish imkoniyati mavjud emas. Mulohaza qoldirish uchun saytda ro'yxatdan o'tish kerak.

Banner

Buyuk olimlar fotogalereyasi

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - may - Kimyogarlar kuni


1 - iyun - Xalqaro bolalarni himoya qilish kuni


5 - iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


13 - Iyd al-Adho - Qurbon hayoti kuni (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


 

1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Bilimlar kuni.


 

1 - Oktyabr - Ustoz va murabbiylar kuni. (Dam olish kuni)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Faylasuf va fizik suhbatidan:

-Muhabbatning kuchi nimada deb o'ylaysiz? - deb so'radi faylasuf.

-Buning javobi juda oson, Muhabbatning kuchi, uning tezlanishi va massasining kopaytmasiga teng, ya'ni Fmuh=ma... - deb javob berdi fizik.


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 368
Kiritilgan mаqolalar soni : 879
O'qilgan sahifalar soni : 9360106

Tafakkur durdonalari

Dunyo imoratlari ichida eng ulug'i - MAKTABDIR! (M Behbuduy)