Orbita . U Z

...Ilm-fan fazosi uzra!

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Horijlik olimlar Galileo Galiley. Medichi yulduzlari. (ikkinchi hikoya) - «Buyuk gersogning faylasufi va birinchi matematigi».

Galileo Galiley. Medichi yulduzlari. (ikkinchi hikoya) - «Buyuk gersogning faylasufi va birinchi matematigi».

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 5
Juda yomon!A'lo! 
Maqola mundarijasi
Galileo Galiley. Medichi yulduzlari. (ikkinchi hikoya)
«Yangi ko‘zoynaklar»
«Yulduzlar axboroti».
Kepler, Madjini, Klaviy.
Buyuk kashfiyotlar yili.
Rimni zabt etish.
«Buyuk gersogning faylasufi va birinchi matematigi».
«Qutqaruvchi dekret».
O‘zgarishlarni kutib.
«Olam tuzilishi».
Sud va hukm.
Yana Medichi Yulduzlari.
Xotima.
Hamma sahifa

 

 

«Buyuk gersogning faylasufi va birinchi matematigi». Shunday qilib, bir yil ham utmay Galileyning ajoyib astronomik kashfiyotlari tan olindi. Rim kasaba yig‘ini  xulosasi  Galileyga  qarshi  qo‘yilgan aybni to‘xtatadi deb o‘ylamaslik lozim. Yangi sayyoralar mavjudligini tan olmaydigan kishilar topilar edi. Kuzatish trubasiga  ham  shubha  saqlanib  qolgan edi. Shubha uchun keltirilgan dalil (hozirgi nuqtai nazardan) juda ham keraksiz edi. Qandaydir Sitsitsiping fikrlash ketma-ketligi  quyidagicha:  kuzatish  trubasi  ko‘zoynakka o‘xshaydi, ko‘zoynak qari va yosh uchun bir xilda to‘g‘ri kelmaydi, agar yosh ham, qari ham Galiley trubasida sayyorani ko‘rsa, bu ko‘zning aldanishi. Masalan, Pizalik Libri kuzatish trubasiga  qarashni  rad etgan. Uning vafotidan so‘ng Galiley: «men umid qilamanki, u osmonga  jo‘nayotib,  nihoyat, yerda turib ko‘rishni xohlamagan mening yo‘ldoshlarimni ko‘rar»,— degan edi. Galileyning ko‘pgina muxoliflari uning  fikrlari  diniy kitoblardagi yozuvlarga qarshi deb, inkvizatsiyaga  xabar berish ayniqsa yaxshi natija berishini bilishar edi.

Agar bevosita kuzatish mumkin bo‘lgan hodisalar bilan shunday ahvol bo‘lsa, Kopernik sistemasi foydasiga aytgan fikrlari uchun Galileyni qanday xavf bosib kelayotgan ekan! Galiley «Yulduzlar axboroti»da «Olam tuzilishi»ni yozishni  va’da berdi. Unda «olti yuzta isbot va falasafiy fikr yuritish» bilan «Yerning harakatlanishini va uning nuri Oynikidan ortiq ekanini» tasdiqlayman dedi. Rimdagi ayg‘oqchilar bu fikrlar hozir «boshliq shaxslar» tomonidan qo‘llab-quvvatlanmasligini ochiq ko‘rsatdi. Galiley o‘z xohishidan voz kechmaydi, ammo qamalni uzoq vaqtga qoldirdi. Galiley Kopernikni tan olish faqat ilmiy masala emasligini, birinchi navbatda kuchlilar tomonini ishontirish lozimligini, bu esa uning butun kuchini talab etishini, uni  ilmiy  mashg‘ulotlardan bevosita chetlatishini  yaxshi  bilardi.  Galiley  qabul  qilgan qarorni haqligi ko‘pgina olimlar uchun Shubhali edi. Bu masala bo‘yicha Eynshteynning fikri ma’lum: «Galileyga kelganimizda, men uni boshqacha tasavvur qilar edim. U haqiqatni hammadan ham ko‘proq qizg‘inroq yoqlayotganligiga shubha qilmaslik kerak. Ammo yetuk kishining o‘zi topgan haqiqatlarini mayda maqsadlarda o‘ralashib yurgan olomonning  yuzaki  fikri bilan aralashtirishiga ishonish qiyin. Nahotki, Shunday masala uning hayotining oxirgi yillarini qurbon qilishiga arzgulik edi... U hech qanday ehtiyojsiz, ruhoniylar va siyosatdonlar bilan o‘chakishish uchun Rimga jo‘naydi. Bu manzara, qari Galileyning ichki erkinligi haqidagi mening tasavvurimga  javob bermaydi. Masalan, nisbiylik  nazariyasini himoya qilish uchun shu kabi tadbir ko‘rishni tasavvur ham qila olmayman. Men haqiqat mendan kuchliroq deb o‘ylar edim va Rosinatani egarlab haqiqatni qilich bilan don Kixotchasiga  himoya qilish menga kulgili ko‘rinar edi...». Galiley boshqa fikrda edi, lekin u fanda Don Kixotni kam eslatadi. U «ruhoniylar va siyosatdonlar» bilan o‘chakishmadi, balki buyuk  san’at bilan ularni o‘z tomoniga og‘dirib oldi.

Eynshteynning  yuqorida  keltirilgan  fikrlarini  birinchi  marta Yer harakatlanadi, quyosh esa  harakatlanmaydi  deb faraz qilgan pifagorchilar fikri bilan  taqqoslash  qiziq: «Bunda o‘zimizga  yagona qoniqish topib, o‘z-o‘zimiz uchun biror narsa bilishga harakat qilamiz, olomon ko‘z o‘ngida ko‘tarilish ishtiyoqi va umidini, yoki kitobchi-faylasuflarning ma’qullashini bir tomonga qo‘yamiz».

Eng  avvalo  an’anaga  ko‘ra  olamning  tuzilishi masalasini matematik muhokama qila olmas edi. Matematiklarning vazifasi yoritqichlarni kuzatish, jadvallar  tuzish,  jadvallardan  goroskop (tole’ni avvaldan aytib beruvchi asbob)dan  foydalanishdan  iborat  edi. Galileyning (Kepler kabi) goroskop yasashga  toqati  yo‘q edi, ammo ba’zan  u  bilan shug‘ullanishga  to‘g‘ri kelardi. U  Florensiyaga  ko‘chishni  kutayotganida gersog xotinining qistoviga ko‘ra  be’tob bo‘lib  qolgan  gersog  Ferdinand (hozirgi gersogning otasi) ning goroskopini tuzdi. Goroskop voqealarning  muvaffaqiyatli  rivojlanishini  va’da  qilardi, gersog xursand bo‘ldi, Galileyning kuyovi o‘zi xohlagan amalni oldi, bir necha kundan so‘ng  esa  gersog vafot etdi... Olamning  tuzilishi  haqida  muhokama yuritish uchun hech bo‘lmaganda faylasuf bo‘lmoq lozim (axir, ularning maoshi ham matematiklarnikidan yuqori). Agar diniy yozuv aralashgan bo‘lsa, albatta dindor bo‘lmoq kerak. Galiley dindor bo‘la olmaydi, faylasuf bo‘lishga urinib ko‘rishi mumkin.

Florensiyaga ko‘chib kelgach Galiley bo‘lajak vazifasining  nomi  haqida  uzoq  munozara olib bordi; u atalishda faylasuf  so‘zi  qatnashishini xohlar edi, chunki u «falsafani matematikani o‘rgangan oylaridan ko‘proq yil o‘qigan» edi. Axiyri Toskaniya buyuk gersogining «faylasufi va birinchi matematigi (birinchi matematigi, ammo birinchi faylasufi emas!)»,— degan nomga kelishishdi.

U Florensiyadagi hayotini Piza universitetining konservativ faylasuflari, Aristotelning  izdoshlari bilan munozaradan boshladi, ular haqiqatni, ularning o‘z so‘zlari bilan aytganda, dunyodan ham, tabiatdan ham izlash kerak emas, balki matnlarni taqqoslashdan izlash lozim» deb hisoblashishar edi. Galiley birinchi muvaffaqiyatdan mamnun: «Marhamatli, Kepler, Pizada buyuk gersogning ishtirokida o‘sha yerdagi universitetning birinchi faylasufi menga qarshi chiqib, mantiqiy  dalillar  zo‘rma-zo‘rakiligida,  avraydigan  sexlar  bilan yangi sayyorlarni osmondan  uzib olib,  yo‘qotishini  eshitsang  qanday turar eding!» Uning munozaralari faqat astronomiyaga tegishli emas edi. 1612-yili  uning gidrostatikaga  bag‘ishlangan, Aristotel  tarafdorlari  uchun  ancha yoqimsiz «Suvda  suzuvchi  jismlar  haqida muhokamalar» nomli asari nashr etildi. Bir yildan so‘ng yana o‘shalarga qaratib yozilgan «Quyosh dog‘lari haqida xat» bosilib chiqdi, «qo‘rqamanki, bu yangilik, soxta faylasuflar uchun qayg‘uli tovush yoki o‘limga mahkum etilish bo‘lib eshitilmasa..., ishonamanki, Oyning tog‘simon ekanligi shavqli-zavqlilar uchun quyoshning xuddi o‘zida hosil bo‘luvchi bulutlar bug‘lar, doim vujudga keluvchi, harakatlanuvchi va  yo‘qoluvchi tutunlar kabi azoblarga qaraganda  hazillashib  qitiqlagandek  bo‘ladi» (Cheziga xat.) U shavqli-zavqlilar deb  Aristotel ta’limotining tarafdorlarini ataydi. Ehtimol, Galiley g‘alabani oldinroq  nishonlayotgandir...

Galiley  ko‘proq  haqiqiy fandan yiroq kishilar bilan munozaraga tortila boshlaydi. Ba’zan uni ishonchsizlik qiynaydi; «Go‘yoki qilingan ishlar uchun aytilmagan yuz o‘girish bilan Shu kungacha etib keldim, kuchim va vaqtimni qanchalik  bekorga  sarflaganimni tushundim». Kurash keskinlashdi. Galileyga qarshi radikal choralarni taklif etgan Dominikanlik  Kachchinining cherkovdagi xitoblari qaratilgan edi; «Matematiklar barcha katolik davlatlardan quvg‘in qilinishlari lozim!» Galiley o‘sha vaqtda diniy muammolarni muhokama qilishga kirishadi. 1614-yili Kastelliga yozilgan xatlar ro‘yxati tarqatiladi, undan ushbu so‘zlarni  topish mumkin: «Gap tabiatning bizning sezgilarimiz orqali  bevosita qabul qilinadigan yoki ular rad etib bo‘lmaydigan isbotlar yordamida xulosa chiqariladigan hodisalar haqida borar  ekan, yozilganlar  matni bizni hech Shubhaga solmasligi kerak, chunki birorta ham yozuvning kuchi tabiatning har qanday hodisasi ega bo‘lgan majbur etuvchi kuchga ega emas». Ehtimol, mana  shu xat pastor Lorinining inkvizitsiyaga xabar berishi uchun sabab bo‘lgandir. Ammo, Galiley ancha puxtalik  bilan ish  ko‘rganligi  ma’lum  bo‘ldi. Kishi  jig‘iga  teguvchi kvalifikatorlar xatdan faqat «uchta nojo‘ya o‘rin» topishdi, bunda ulardan ikkitasi asl nusxada yo‘q edi (inkvizitsiya xatning asl nusxasini ola olmadi),

1615-yilning fevralida  Neapolda «Karmelitlar ordeni» a’zosi Foskarinining kitobi  chiqdi, unda  Kopernik  tizimi  orden generaliga  xat  shaklida  ifoda etiladi. Bellarmino bundan Foskariniga yozgan xatida muammoga o‘zining munosabatini bayon etishda foydalanadi: «...Janoblar va janob Galileo mutlaqo aniq gapirmay, faraz  bilan  gapirishga  qanoatlanib, juda aqlli ish tutadi, men hamma vaqt Kopernik  ham shunday degan deb o‘ylar edim. Chunki  agar Yerning harakatlanishi, Quyoshning  harakatlanmasligi  haqida faraz qilinsa, hodisa qabul qilingan ekssentr va episikllarga ko‘ra yaxshiroq namoyon bo‘ladi, bu bilan juda yaxshi gapirilgan bo‘linadi, hamda hech qanday xavf-xatar tug‘dirilmaydi. Matematik uchun bu butunlay yetarli. Lekin, Quyosh haqiqatan ham olamning markazi va fa- qat  o‘z  o‘qi  atrofida  aylanadi,  degan  tasdiqni  istash...— faqat barcha faylasuflar va sxolast-dinshunoslarni  jahlini  chiqarishi  bilangina  xavfli  bo‘lmay, balki diniy yozuvlarni yolg‘on deb, butun diniy aqidalarga zarar  keltirilishini  bildirar  edi». Inkvizitsiya boshlig‘iga qoyil qolish lozim, u o‘z  fikrini  juda aniq bayon etadi.

1615-yilning dekabrida Galiley yana Rimda bo‘ldi. Ehtimol, u o‘zi ustida olib borilayotgan tergov ishning borishiga ta’sir etmoqchi bo‘lgandir, u cherkov Kopernik  sistemasi  haqidagi  fikrini o‘zgartirishiga hali ham umid qilar edi...



Yangilаndi: 15.02.2019 11:04  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Sizda mulohaza qoldirish imkoniyati mavjud emas. Mulohaza qoldirish uchun saytda ro'yxatdan o'tish kerak.

Banner

Buyuk olimlar fotogalereyasi

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - may - Kimyogarlar kuni


1 - iyun - Xalqaro bolalarni himoya qilish kuni


5 - iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


13 - Iyd al-Adho - Qurbon hayoti kuni (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


 

1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Bilimlar kuni.


 

1 - Oktyabr - Ustoz va murabbiylar kuni. (Dam olish kuni)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

Bir kuni Evkliddan so'rashibdi:

-Sizga ikkita butun olma ma'qulmi, yoki to'rtta yarimtakkimi?

-To'rtta yarimtakisi

-Nima uchun?

-Yarimtakki olmani ichida qurti bormi-yo'qmi aniq ko'rinib turgan bo'ladi.


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 368
Kiritilgan mаqolalar soni : 879
O'qilgan sahifalar soni : 9360196

Tafakkur durdonalari

Farzandlarimiz bizdan ko'ra kuchli, aqlli va baxtli bo'lishlari shart...

I. Karimov