Orbita . U Z

...Ilm-fan fazosi uzra!

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Horijlik olimlar Galileo Galiley. Medichi yulduzlari. (ikkinchi hikoya) - Yana Medichi Yulduzlari.

Galileo Galiley. Medichi yulduzlari. (ikkinchi hikoya) - Yana Medichi Yulduzlari.

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 5
Juda yomon!A'lo! 
Maqola mundarijasi
Galileo Galiley. Medichi yulduzlari. (ikkinchi hikoya)
«Yangi ko‘zoynaklar»
«Yulduzlar axboroti».
Kepler, Madjini, Klaviy.
Buyuk kashfiyotlar yili.
Rimni zabt etish.
«Buyuk gersogning faylasufi va birinchi matematigi».
«Qutqaruvchi dekret».
O‘zgarishlarni kutib.
«Olam tuzilishi».
Sud va hukm.
Yana Medichi Yulduzlari.
Xotima.
Hamma sahifa

 

 

Yana Medichi Yulduzlari. Ehtimol, bu g‘oya Galileyda 1635-yilning oxirida kardinal Rishele tuzgan fransuz hay’atiga joyning uzunligini Oyning harakatini kuzatish bilan aniqlaydigan  Moren  usuliga  taqriz berish paytida vujudga kelgandir. Bu usul noto‘g‘ri ekan, ammo bunga qanchadan-qancha yuqori mansabdor  shaxslar  qiziqayotganiga diqqat  qilish lozim. Gap  Shundaki, XVII asr — dengizda suzish  asrining kema bortida turib joyning geografik uzunligini aniqlash  masalasi dolzarb masalalardan biri edi. Bugun o‘sha vaqtdagi dengizchilar kemaning ochiq dengizdagi koordinatalarini aniqlashning biror ishonchli usulini bilmay turib, uzoqlarga  suzganiga  ishonging kelmaydi.  Bu albatta, kenglikka  tegishli emas: uni  XVI  asrlardayoq (masalan, Quyoshning tush paytidagi balandligi bo‘yicha) ishonchli o‘lchay olinardi. Uzunlikka  kelganda esa olimlar aniq biror narsa tavsiya etisha olmaydi. Bu muammo iqtisodiy nuqtai nazardan dengizga chiquvchi mamlakatlarni tashvishga solardi. Uzunlikni o‘lchashning 1/2 (yarim) gradusgacha  aniqlikdagi  usulining muallifi turli vaqtlarda  Ispaniyalik Filipp II dan 100000 ekyu, yoki Lyudovik XIV dan 100000 livr, yoki Angliya parlamentidan 20000 funt, yoki Gollandiyaning Bosh shtatidan 100000 florin olishi mumkin edi. Aniqlik kamaysa, mukofot ham proporsional ravishda kamayardi. Ushbu raqamlar muammoga qiziqish qanchalik katta ekanligidan guvohlik beradi.

Uzunlikni  o‘lchash  g‘oyasi  Gipparx (e. o. II asr) ga tegishli;  yer sharining ikki punkti orasidagi mahalliy vaqtning farqi o‘sha joylar uzunligini farqiga proporsional ekanligidan foydalanish lozim. Masalan, geografik uzunligi 15 gradusga  farq qiluvchi punktlarda, mahalliy vaqt bir soat (360°/24= 15°) ga farq qiladi. Shuning uchun masalani kemadagi mahalliy vaqtni va biror belgilangan nuqtadagi, masalan, kema jo‘nab ketgan portdagi mos vaqtni o‘lchashga keltirish mumkin. Kema turgan joyning mahalliy vaqtini o‘lchash real, biroq kema chiqib ketgan portning vaqtini qanday esda saqlash lozim? Uni «saqlash»ni  uzoq vaqt  hech kim o‘ylamadi. Magellanning dunyo bo‘ylab suzishidagi «yo‘qotilgan» sutkalar tarixi eng qiziq misoldir! ha, u paytda ayniqsa,  dengiz  to‘lqinlarida eslab qoladigan soatlar yo‘q edi.

Boshqa imkoniyat — kema bortidan turib kuzatish mumkin bo‘lgan va uning boshlanish vaqti kema chiqib ketgan portga aniq, bo‘lgan biror astronomik hodisadan foydalanish, ammo mos keladigan hodisalar juda kamda! Juda ham kam sodir bo‘ladigan Oy va quyosh tutilishlaridan boshqa nima ham tavsiya etish mumkin. Oy harakati jadvali shunchalik nomukammal ediki, Oyni kunda kuzatish bilan uzunlikni aniqlash imkoniyati yo‘q edi (Morenining usuli shunday urinishga misol edi). Galiley manzarani o‘ziga xos tantana bilan ifodalaydi: «Bu hisobda osmon ilgari vaqtlarda saxiy, ammo hozirgi  ehtiyoj  uchun bizga  faqat oy tutilish bilangina  yordam berib, u juda qizg‘anchiqlik  qilmoqda, osmonning o‘zi sezilarli Oy va quyosh tutilishlaridan boshqa, bizning ehtiyojimizga mos tez-tez sodir bo‘ladigan hodisalarga to‘liq emasligidan emas, balki olamni boshqaruvchi — ularni  bizning  kunlarimizgacha yashirib kelganidan, u qizg‘anchiq edi...».

Galileyning oxirgi so‘zlaridagi optimizm o‘zi kashf etgan Medichi Yulduzlari— Yupiter yo‘ldoshlariga bo‘lgan umid bilan borliq. Gap Shundaki, ularning xususiyatlaridan  biri, 1610 yili birinchi kuzatishdayoq kashf etilgan, ularning tez tez  tutilishidir. Agar  Oy  orbitasi  Yer  orbitasiga  og‘ishmaganida,  Oy  har bir to‘lin  Oy paytida Yerdan tushadigan soya konusiga kirar edi. Yupiterning yo‘ldoshlari  uning  kuchli  soyasiga  har  bir  aylanishda  tushadi, ular esa ancha tez aylanadi (masalan, Io taxminan 42,5 yer soatida to‘liq bir aylanadi). Galiley Yupiter yo‘ldoshlari tutilishini kuzatish bilan kema bortida turib uzunlikni o‘lchash usulini  yaratishga  qaror  qiladi.  U  usulni  oxiriga yetkazmasdan muzokara boshlab yuboradi. Avval Galiley Ispaniya haqida o‘yladi (ehtimol, Ispaniyaning katolik mamlakat bo‘lgani muhimdir). Neapolda Ispan valiaxd-shahzodasi bilan uchrashish   haqida  so‘ng, asta-sekin, uning g‘oyasi bilan qiziqib qolgan Gollandiya haqida o‘yladi. 1636-yilni avgust oyida Bosh shtatlar bilan maxfiy kelishuv eng qizigan paytda Galileydan ko‘rib chiqish uchun zarur bo‘lgan materiallarni  so‘rashga qaror qilindi. Galiley Gollandiya Bosh shtatlariga «Okeanni  zabt  etuvchi va qo‘riqlovchi» sifatida tantanali murojaat yozadi. Yuqorida keltirilgan iqtibos o‘sha murojaatdan olingan. Galiley uning usulida birinchi  darajali rol  o‘ynovchi  teleskop Gollandiyada  kashf  etilganligini  ramziy ma’no bor deb hisoblaydi. U Gollandiya buning usulidan foydalansa, qanday ustunlikka  ega bo‘lishini ifodalashda maqtanchoqlik qiladi: «Men juda ko‘p ishlatish  yo‘llarini sanab o‘tishim mumkin edi, ammo  Gollandiyaliklar  shunchalik mukammallashtirgan  kema  boshqarish  bilan  chegaralanish  yetarli. Agar bittagina  qolgan  ish—hozircha  ular  bilmaydigan uzunlikni aniqlashga kelsak, buni aniqlash ularning  oxirgi buyuk kashfiyotlari bo‘lib, bu tufayli u boshqa o‘ta aqlli operatsiyalari ro‘yxatiga qo‘shilsa, ularning shuhrati shunchalik ortardiki, ulardan o‘zib  ketishni  birorta  ham  millat  xayoliga ham keltirmaydi».

Obro‘li  hay’at tuzildi, unga admiral Laurens Real, astronom va matematik Gortenziy,  keyinroq esa   kengashi  a’zosi Konstantin Gyuygens (ulug‘ olimning otasi) kiradi. Amaliyotchi gollandlarga tavsiya etilayotgan usulning real ekanini tekshirish qiyin edi. «Siz, yuqori martabali qancha kishilarga va amaldorlarga, dastlab aqlsizlik deb topilgan, haqiqatning ko‘z ilg‘amaydigan bo‘lagini tushuntirishga majbur bo‘lganimizni tasavvur qila olmaysiz»,— degan edi             K. Gyuygens. Haqiqatan ham hay’atning eng yaxshi niyatli a’zolari ham loyihani amalga oshirish imkoniyatiga ishonishmas edi. Admiral Real Galileyga yozgan xatida  uning  usuli «golland  dengizchilari  kabi  qo‘pol halq uchun» juda ham nozik ekanidan xavotirda ekanini aytadi. Shubhani K. Gyuygens so‘zlaridan ham sezish mumkin: «Bizning xalqimiz foydasidan ko‘ra chiroyliligi bilan ajralib turuvchi bunday katta sovg‘a uchun o‘zini bazo‘r majbur deb hisoblaydi». Hatto Gortenziy ham Yupiter yo‘ldoshlarini bazo‘r kuzata oladi. Yaxshi teleskoplar yetishmaydi. 1637- yilning  oxirida Galiley ko‘r bo‘lib qolgani uchun unga endi kerak  bo‘lmay  qolgan  o‘zining  teleskopini jo‘natadi.  Yo‘ldoshlarini kuzatish uchun  jadvallar  zarur,  uni  tuzish oson emas (hatto uzoq vaqtgacha yo‘ldoshlarning  aylanish  davrlarini ham aniqlab bo‘lmadi).

Hisoblash astronomiyasi   hech qachon Galileyning kuchli tomoni emas edi, endi ko‘rlik uni kuzatishlar o‘tkazishdan mahrum qildi. Galiley hisoblash astronomiyasidan  tajribali  monax-olivetan Vinchenso Reneridan imkoniyati boricha bir yil oldinga Yupiter yo‘ldoshlarining  efemeridasini topishni so‘raydi. Hisoblash  cho‘zilib  ketadi  va  Reneri  zaruriy  jadvallarni  tuza olmaydi.

Bosh shtat Gortenziyga Galiley bilan uchrashib, zaruriy tafsilotlarni aniqlashtirish, Bosh shtatning sovg‘asi — oltin zanjirni topshirishni buyuradi. Kutilmaganda muzokaraga inkvizitsiya aralashadi. Murakkab o‘yin boshlandi, natijada  yo  Galileyning  o‘zi Gortenziy bilan uchrashishni va Gollandiya sovg‘asini olishni rad etadi, yoki inkvizatsiyadan sovg‘ani olmaslik haqida ko‘rsatma oladi. Birinchilikni Italiyada qoldirish haqida muzokara boshlandi. O‘qituvchisi  bilan  uchrashishi  ta’qiqlangan  Kastelli  Galiley  bilan  uchrashishga va  usulning tafsilotlarini bilib olishga ruxsat oladi. Kutilmaganda Gortenziy va Real vafot etadi. Galileyning ham kuchi qolmaydi. Florensiya  inkvizatori  Rimga «butunlay  ko‘r  bo‘lib  qolgan  olim,  matematik hisoblashlar bilan shug‘ullanishdan  ko‘ra  ko‘proq  go‘rda  yotganga  o‘xshaydi» deb xabar beradi. Galileyni  umid  tark  etmagan, biroq unga o‘z fikrini amalga oshirish nasib etmasligi  ma’lum  bo‘lib qoladi. Ehtimol, loyihani amalga oshirib bo‘lmas. Dengizda  geografik  uzunlikni  o‘lchash masalasini hal qilish uchun yana ancha vaqt o‘tdi. Ammo masala boshqacha yo‘l — aniq dengiz soatlari yordamida hal qilindi.

Galileyning oxirgi bir  gapi  shuni ko‘rsatadiki, uni o‘z hayotining bosh muammosi hech qachon tark etmagan, bu esa Galileyni «tuzatib bo‘lmasligidan» guvohlikdir: «Shunday  qilib, men Kopernikning  kuzatish  va farazlarini yetarli emas deb hisoblayman, ammo menimcha, Ptolomey, Aristotel va ularning izdoshlarining  kuzatish  va  farazlari  undan  ham yolg‘on va xato, chunki keyingilar  fikrining  asossiz  ekanini  odatdagi so‘zlardan foydalanib yetarlicha aniq  yuzaga  chiqarish  mumkin». Unga  odam uchun  tushunarsiz va Kopernikni rad  etuvchi  dalillar  bilan tortishishga ruxsat etilmagan, ammo Ptolemeyni rad etish uchun odam tushunadigan  dalillar  yetarli.



Yangilаndi: 15.02.2019 11:04  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Sizda mulohaza qoldirish imkoniyati mavjud emas. Mulohaza qoldirish uchun saytda ro'yxatdan o'tish kerak.

Banner

Buyuk olimlar fotogalereyasi

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - may - Kimyogarlar kuni


1 - iyun - Xalqaro bolalarni himoya qilish kuni


5 - iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


13 - Iyd al-Adho - Qurbon hayoti kuni (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


 

1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Bilimlar kuni.


 

1 - Oktyabr - Ustoz va murabbiylar kuni. (Dam olish kuni)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Agar qizil qalpoqcha,
bo'ridan yorug'lik tezligiga yaqin tezlikda qochsa,
u infraqizil qalpoqchaga aylanadi...


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 368
Kiritilgan mаqolalar soni : 879
O'qilgan sahifalar soni : 9360104

Tafakkur durdonalari

Xitoydan bo'lsa ham ilm o'rganinglar.

Hadis