Orbita . U Z

...Ilm-fan fazosi uzra!

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Horijlik olimlar Galileo Galiey. Birnchi hikoya. - Qiya tekislik bo‘yicha harakat.

Galileo Galiey. Birnchi hikoya. - Qiya tekislik bo‘yicha harakat.

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 27
Juda yomon!A'lo! 
Maqola mundarijasi
Galileo Galiey. Birnchi hikoya.
Muqaddima
Harakat sirlari.
Erkin tushish
Qiya tekislik bo‘yicha harakat.
Galiley va Kepler.
Yer m??anikasi va ?sm?n m??anikasi.
«Suhbatlar».
Matematik qo‘shimcha.
Hamma sahifa

Qiya tekislik bo‘yicha harakat.

Galiley o‘zining asosiy xulosasi deb, erkin tushayotgan jism ketma-ket teng  vaqtlar oralig‘ini ketma-ket toq sonlarga proporsional ravishda o‘tadi, degan tasdiqni hisoblar edi. U buni tekshirib ko‘rmoqchi bo‘ladi. Biroq  uni qanday tekshirish kerak? Piza minorasidan shar tashlashlarni davom ettiravermaydi-ku?!, undan tashqari, Galiley Paduyada yashayapti. Laboratoriyada  esa  tushish juda  tez  bo‘lib  o‘tadi. Ammo Galiley  aqlli ish  tutdi: u erkin tushishni  jismni  qiya  tekislik  bo‘yicha ancha sekin harakati bilan almashtirdi. U erkin tushishning tekis tezlanishi taxminidan qiya tekislik bo‘yicha  harakatlanayotgan  og‘ir  nuqtaning tekis tezlanishi kelib chiqishini ko‘rdi. Bu o‘z mohiyatiga  ko‘ra bugungi kunda og‘ir  nuqta qiya tekislikda g sinα doimiy tezlanish bilan dumalanishini ko‘rsatuvchi kuchlarni yoyish haqidagi mulohaza edi, bunda α — gorizontalga qiyalik burchagi (g— erkin tushish tezlanishi). Galileyning mulohazasi uzundan-uzoq: u erkin tushish tezlanishini kiritmaydi, balki  o‘sha davrda qabul qilinganidek, ko‘p sondagi proporsiyalar bilan ish ko‘radi. U qiya tekislik bo‘yicha nuqtaning tekis tezlanishidagi laboratoriyada tekshirish uchun qulay bo‘lgan qator xulosalar chiqaradi (agar qiyalik burchagi kichik bo‘lsa, dumalab tushish vaqti katta bo‘ladi). Agar qiya tekisliklarning  balandliklari  bir  xil  bo‘lsa,  dumalab  tushish  vaqti o‘tilgan yo‘llar  kabi  nisbatda  bo‘ladi  (nega?)  degan  fikr  markaziy  o‘rin  tutadi.

Qiya tekislik bo‘yicha harakat Galileyda mustaqil  qiziqish uyg‘otdi. U qator kuzatishlar o‘tkazdi. Masalan, agar nuqta aylananing AE1, BF1 vatarlari bo‘yicha harakatlansa (AV — vertikal diametr), u vaqtda dumalab tushish vaqti AV bo‘yicha erkin tushish vaqtiga teng ekan (isbotlang!). Galiley agar A, B, C lar aylananing ketma-ket nuqtalari bo‘lsa, u holda nuqta AC vatardan ko‘ra ABC siniq chiziq bo‘yicha tezroq dumalanishini isbotlaydigan  ancha  qiyin  mulohaza keltiradi. Galiley qilgan ma’lum xato Shu bilan bog‘liq: u nuqta aylananing choragi bo‘yicha hammadan ko‘ra tezroq  dumalaydi deb hisoblaydi, aslida esa bu xossaga sikloidaning yoyi ega.

Bunday harakatni Galiley (erkin tushishdan farqli ravishda) majburiy harakat deb atadi. Aristotel gorizontga nisbatan  burchak  ostida  yuqoriga otilgan jism dastlab og‘ma to‘g‘ri chiziq bo‘ylab, so‘ngra aylana  yoyi bo‘ylab va nihoyat, vertikal to‘g‘ri  chiziq  bo‘ylab harakatlanadi, deb hisoblagan. Ehtimol,  yuqoriga otilgan jismning trayektoriyasi «butunlay  to‘g‘ri  chiziqdan iborat bo‘lgan birorta ham qismga ega emas» deb tasdiqlovchilar orasida  Tartalya birinchidir.

Galiley  erkin tushish nazariyasidan keyinoq «majburiy» harakat nazariyasini yaratdi.  Tekshirish  yo‘li  oldingidek,  ya’ni nazariya (hodisaning modeli) tajribadan  oldin  keladi.  Galileyning   topqirligi  soddaligi  bo‘yicha eng dohiyona edi:  gorizontga  nisbatan   burchak   ostida  otilgan  jismning  harakati  og‘irlik  kuchi  bo‘lmagan  holda vujudga keladigan to‘g‘ri chiziqli tekis harakat hamda erkin  tushishning   yig‘indisidan   iboratdir. Natijada jism parabola bo‘ylab harakat qiladi.  Bu mulohazada inersiya  qonuni — Galiley  qonunidan  foydalanadi. Murakkab harakatni tekshirishda Galiley uchun namuna bo‘ladigan dohiyona o‘tmishdoshi bor edi;  «... men bu hodisani Arximedning «Spiral chiziqlari»dagiga  o‘xshash  bayon  etaman  va tushunaman, bunda u spiral bo‘yicha harakat deb ikki tekis, bitta to‘g‘ri chiziqli va ikkinchi doiraviy harakatlardan  tuzilgan  harakatni  tushunarli deb aytadi va u xulosalarning bevosita namoyishiga o‘tadi». Gap Arximed spirali haqida boryapti, uni aylanayotgan  doiraning  radiusi  bo‘yicha  harakatlanuvchi  nuqta  chizadi.

Galiley  parabolaning  xossasidan foydalanib «muhim amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan  otish  jadvali»  tuzdi.  Paduyaning Venetsiya respublikasiga tegishli bo‘lishi  behuda emas  edi va Galiley  Venetsiya  qurol  yarog‘ ustalari bilan  doimiy aloqada bo‘lgan.  Galileyning  nazariy  yo‘l bilan hosil qilgan qator  tasdiqlarini tajriba  yordamida  tekshirish mumkin. U   Tartalyaning 45° li burchak ostida otilgan snaryad  uchishning  eng  uzoq  bo‘lishiga  to‘g‘ri  keladi  va  (tezlikning belgilangan  kattaligida)   yig‘indisi  90° ga  teng  burchaklar  uchun uchish uzoqligi  bir  xil  ekanligini  ko‘rsatadi.



Yangilаndi: 15.02.2019 10:19  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:
Banner

Buyuk olimlar fotogalereyasi

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - may - Kimyogarlar kuni


1 - iyun - Xalqaro bolalarni himoya qilish kuni


5 - iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


13 - Iyd al-Adho - Qurbon hayoti kuni (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


 

1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Bilimlar kuni.


 

1 - Oktyabr - Ustoz va murabbiylar kuni. (Dam olish kuni)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

Bir kuni Evkliddan so'rashibdi:

-Sizga ikkita butun olma ma'qulmi, yoki to'rtta yarimtakkimi?

-To'rtta yarimtakisi

-Nima uchun?

-Yarimtakki olmani ichida qurti bormi-yo'qmi aniq ko'rinib turgan bo'ladi.


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 368
Kiritilgan mаqolalar soni : 879
O'qilgan sahifalar soni : 9360017

Tafakkur durdonalari

Dunyoda ilmdan o'zga najot yo'q va bo'lmagay! (Imom Buxoriy)